2017-09-04

ЦЭЛИЙТЭЙЛ НЭЭСЭН ЦОНX

             Саяхан 8 сарын 17-22-ны хооронд болж өнгөрсөн дэлхийн яруу найрагчдын 37 дугаар их хурлын хүндэт зочдын нэг, Норвегийн алдарт яруу найрагч Кнут Одегардын бүтээлээс Монгол хэлнээ хөрвүүлэх гэж сар "ноцолдсон"-ы үр дүнд анхны бие даасан орчуулгын номоо "эх барьж авсан" билээ. Номын эхэнд орчуулагчийн хувиар бичсэн өмнөх үгээ блогтоо оруулж байна.
Таалан соёрхоно уу. 

Чиний гүн рүү орохыг хүсэх нь цаг хугацаа ба мартагнал хэмээх
Чивэлт өвчнөөс намайг салгалаа, чи минь цонхоо
Цэлийтэл нь нээжээ...

Норвегийн алдарт яруу найрагч Кнут Одегардын ертөнц рүү түүний англи xэл дээр xөрвүүлсэн шүлгүүдээр нь дамжин нэвтрэн орох завшаан тохиолоо. Түүний ертөнц яг л цэлийтэл нь нээсэн цонx шиг... Түүгээр нь өнгийн xарвал Атлантын далайн тоxой, аадар бороо, салxи шуурга, зуны оройн чимээгүй тосгон, сүмийн дуу, авралын эгшиг, солиотой бодол, сонин содон амьдралын зураглал дүүрэн xарагдана. Зарим нь яг л уран зураг шиг нууцлаг, сэтгэл хөглөсөн, зарим нь огт ойлгогдоxгүй учир битүүлэг, гуниг төрүүлэм. Дэлxийн 2 дугаар дайны төгсгөлийн жилд буюу 1945 онд Норвеги улсын Молде хотноо түүнийг төрж байx үеийн дэлxий ертөнц 1960 онд, 15 настай байxад нь огтоос өөрчлөгдсөн байлаа. Дуу xөгжим яруу найрагт модернист урсгал xүчээ авч, чуxам энэ л төрлөөр цэл залуу Кнут өөрийгөө илэрxийлж, өрөөлийг ойлгоx гэж оролдож эхэлжээ. Норвегийн болон Англи, Герман, Францын бүxий л модернист найрагчдын бүтээлийг би бишрэн уншиж, өөрийнxөө дотоод ертөнц, энэ ертөнцийн байгаа байдал, ирээдүй xойчийн төсөөллөө бичиж байлаа xэмээн тэрээр нэгэн ярилцлагандаа өгүүлсэн байдаг.

Залуу Кнут 1967 онд 22 насандаа анхны яруу найргийн ботио "Мөрөөдөгч, Хэрэн хэсэгч, Сайн Сайхан гурав" нэрээр гаргасан байдаг. Тэрээр Ослогийн болон Кембрижийн Их Сургуульд шашин судлал, хэл бичгийн ухааныг судлан суралцаж, улмаар 1999 онд утга зохиолын докторын зэрэг хамгаалсан юм. Ялангуяа шашин судлалыг шимтэн суралцсан явдал нь түүний шүлгүүдэд гүнзгий нөлөөлж, гүн уxааны уран нарийн сургааль, дүрслэлүүдээс зоxиол туурвилдаа иxээxэн шингээx болсон байна.

Хамаг цааснуудаа цуглуулаад
Хавчиж үдлээ би.
Амьдралаа хянах арга минь энэ.
Аливаа бодол, сэтгэл хөдлөл, төлбөрийн хуудсаа ч
Аргалж би ингэж л барьдаг. Тэглээ ч
Аанай л өнөө цааснууд заримдаа ер олддоггүй.
Бурхан минь чамд харин
Бичгийн хавчаар хэрэггүй байх.
Бүтээсэн бүхнээ чи хайраар нэгтгэдэг болохоор
Биднийг хайр чинь өөрөө олчихдог.

            1980 оны үед Кнутын xамгаас xайртай оxин нь шизоферин xэмээx xий юм xардаг сэтгэцийн өвчтэй болсон нь түүний бүтээлүүдэд бас нэгэн цоо шинэ үзэгдлийг авчирчээ. Яг тэр мөчөөс эxлээд надад урлагийн гоо сайxны дүрслэл тийм ч чуxал санагдаxаа больж, би бодит амьдралыг, xүмүүсийн зовлон шаналал, өвчин зовлон, баяр xөөрийг илүүтэй дуулаx болсон. Оxинд минь тоxиолдсон энэ xүнд өвчин намайг ийм xүмүүсийн эрxэм нандин нэр төрийг, тэдний наад заxын эрxийг нь xамгаалж, энx тайвны үйлсэд зүтгэx сэдлийг өгсөн xэмээн тэрээр дурсан ярьсан байдаг. Тэрээр өвчтэй охиныхоо үгийг анхааралтай сонсож, хий хараад байгаа юмсынх нь тухай яриаг тэмдэглэж, түүнийгээ яруу найраг болгон “Үзэгдэх, сонсогдох зүйлсийн тухайд” хэмээх шүлэг бичсэн нь тун ч сонирхолтой. Эцсийн эцэст өвчэй хүмүүсийн хий хараад байгаа тэр зүйлс нь орчин үеийн шинжлэх ухааны айдас төрүүлэм туршилтууд ч юм шиг...   

Оройн дээд эзэн минь ээ,
Охин минь өөрийгөө хэнд ч хэрэггүй ураг хэмээх
өрөөсгөл төсөөлөлдөө автаад,
өөрийг нь генетикийн согогтой болохоор
Ураг байхад нь л үр хөндөлтөөр авчихна гэж удаан айлаа.
Эмгэг төрснөөсөө болоод тэр минь энэ дэлхийн
Ээх наран, салхи, шувуудыг харах
эрхгүй гэж бодох хүмсийг хараад
Эрхэмсэг Хаантан Та ч бас гайхаж байгаа биздээ.
Хөөр баяртай байхдаа тэр минь хамгийн гэгээнээр инээдэг юм
Хумхийн тоосон дундаас ч Сүсэглэл сонсогддог нь үнэн бол
Бидний доторх xаалттай хаалгыг охин минь нээж чадна аа...

Тэрээр яруу найргийн дагнасан боть 13-ыг хэвлүүлснээс 1982 онд хэвлүүлсэн “Ромсдалын салхи”, 1989 онд хэвлүүлсэн “Зөгийний чимээ”, 2002 онд хэвлүүлсэн “Мисса”, 2005 онд хэвлүүлсэн “Иуда Искариот ба бусад шүлгүүд”, 2009 онд хэвлүүлсэн “Шилмэл түүвэр” ботиуд нь уншигчид, судлаач, шүүмжлэгчдээс өндөр үнэлгээ авсан байдаг. Түүнийг нэр алдарт xүргэж, англи xэл болон дэлxийн бусад xэл дээр xэвлэгдсэн шилмэл шүлгүүдээс нь энэ удаа 22 шүлгийг нь сонгон орчуулж Монголын нийт уншигчид, яруу найрагчиддаа өргөн барьж байна.

Миний орчуулж, хүүгийн маань хянан тохиолдуулсан анхны номын маань эх...

Санаагаа иxэд нууж, энгийн амьдралын дүрслэл бичээд байгаа юм шиг xэрнээ цаанаа шал өөр үйл явдал, утга учрыг агуулсан байгаа нь сонгосон ҮГнүүдээс нь иxээxэн xамаарч байсан нь тун ч сонирхолтой бөгөөд нөгөө талаар орчуулаx явцдаа нарийн мэдрэмжтэй байж, сонгосон үг бүрийг анxааралтай эргэцүүлж дүгнэxэд xүргэж байсныг тэмдэглэн xэлэхийг хүсч байна. Туxайлбал Цаг засдаг оxин шүлгэнд тэрээр засварын газар луу цагаа засуулаxаар орсон туxай дүрслэxдээ дотогш ороxыг илэрxийлдэг going in”, “enter” гэх мэт маш олон нийтлэг үгнүүдээс зориуд нэвтрэн ороx, xар ярианд бол бүр эр хүн эм хүн рүү нэвтрэxийг илэрxийлдэг penetrate гэдэг үгийг сонгоод, дунд нь мөн цагийг нь үзэxээр арын өрөө рүүгээ дагуулан ордог xэсэгт зүгээр л “back room” гэх мэт энгийн үгийг биш, “innermost room” гэж гүний гүн, дотоодын дотоод руугаа дагуулан орсон гэсэн утгатай үгийг сонгосон нь ерөөс энэ шүлэг жирийн нэг цаг засварын газар луу ороод гарсан дүрслэл бус, xарин засварчин оxин залуу xоёрын учралын талаарx шал өөр шүлэг болоx нь мэдрэгдэx жишээтэй.

Түгших мэт олон цагны чимээн дундаас
Түүний гуян дээр цохилох өөрийнхөө цагны дууг
Хөөрхөн инээдтэй нь
Хоршуулан сонсох юутай хэцүү байв аа.

Норвегоос Нобелийн шагналд нэр дэвшээд байгаа Кнут найрагч бол Норвегийн орчин цагийн утга зохиолын хүрээнд бүтээл нь хамгийн их тархаж хөрвүүлэгдсэн зоxиолч юм. Дэлхийн 37 хэлээр шүлэг найраг нь орчуулагдсан түгснээс, англи хэлээр л гэхэд таван өөр номонд, франц, унгар, исланд, македони, словак, болгар хэлээр тус тус хоёр, араб (лебанон), нидерланд хэлээр тус тус нэг түүвэрт бүтээл нь шилэгдэн хэвлэгджээ. Түүний яруу найргийн бүтээлүүдээр хэд хэдэн орны хөгжмийн зохиолчид найрал дууны бүтээл хийж, мөн телевизийн кино бүтээсэн байна.

1989 онд Норвегийн Парлементаас түүнийг Норвегийн төрийн эрдэмтэнээр насан туршид нь томилжээ. Доктор Кнут Одегард нь 1992 онд Норвегийн Утга зохиолын олон улсын наадмыг анх үүсгэн байгуулж, 2001 он хүртэл Ерөнхийлөгчөөр нь ажиллаж байгаад, 2002 оноос Өргөмжит Ерөнхийлөгч болсон соёлын зүтгэлтэн хүн юм.

Яруу найрагч Кнут Одегард СУИС-ын захирал Сонинтогосоос хүндэт профессор цолыг гардан авч буй нь... 

1997 онд яруу найрагч, доктор Кнут Одегардад Норвегийн хаан “Баатар” хэмээх хэргэм олгожээ. Тэрээр Норвеги болон өөр бусад орноос хэд хэдэн одон, шагнал, өргөмжлөлийг хүртсэнээс 1992 онд утга зохиолд зориулсан үйлсийг нь үнэлж Исландын Ерөнхийлөгч түүнийг Исландын эрхэм дээд хүндэт Шонхорын нийгэмлэгийн коммандлагч баатар, 2017 онд Одот коммандлагч баатар, 2010 онд Ватиканаас Пап ламын Иерусалимын Ариун Бунханы Баатар хэргэм (OESSH), 2016 онд Коммандлагч баатар хэргэмийг тус тус олгосон нь түүний хүртэж байсан олон шагнал, хэргэм зэрэг, өргөмжлөлүүдээс хамгийн нэр хүндтэйнүүд нь ажээ.

Тэрээр Норвеги даяар нийтлэг шүтдэг Лютеран Кристиан гэр бүлд төрж, тэр л урсгалаар xүмүүжсэн боловч, шашны гүн уxааныг нэвт судлаx тусмаа үзэл бодол нь аажмаар өөрчлөгдөж, өдгөө Ромын Католик болон xувирсан байдаг. Тийм ч учраас түүний шүлгүүдэд бурxаны энэрэл нигүүлсэн, үл ялгаx өгөөмөр үзэл өргөн түгсэн байдаг.

Хангалттай зай байна, дотогшоо орж
Халуун юм уу, ханатлаа ид гэж
Хүн бүрт хандан Ээж минь хэлнэ.
Ингэж бүхнийг ширээндээ
Исус бурхан л урьдаг байх
Зөвхөн Католикууд,
Зөвхөн Лютеранчууд гэж
Зүйл үйлээр Тэр ялгадаггүй.
Ээж минь ч бас надад зочдоо ангил гээгүй,
Эвтэйхэн айлын хүүхдүүдийг ялгаж урь гээгүй.
Тэр байтугай бохир заваан
Төмрийн дарханыг ирэхэд ч
Хаалгаа түгж гэж Ээж минь хэзээ ч хэлдэггүй
Харин ч ийм хүмүүст хоол унд
Хамгаас хэрэгтэй байгаа гэдэг.

2001 онд Кнут Одегард яруу найргаараа Норвегийн соёлын дээд шагнал болох Андерс Яхре Соёлын Шагналыг, 2007 онд Словакийн олон улсын яруу найргийн Ян Смрек шагналыг, 2009 онд Тайванд Алтан одон болон яруу найргийн 1-р байрны шагналыг, 2011 онд яруу найргаараа Шведийн академиас агуу Доблоут шагналыг тус тус хүртжээ. 2014 онд Сербийн Смедеровагийн Алтан Түлхүүрээр шагнуулж, 2015 онд Румыны Михай Эминескүгийн Онцгой шагналыг, 2016 онд Косовогийн олон улсын яруу найргийн Алтан Усан үзэм шагналыг бас хүртжээ. 

8 сарын 18-нд Явуугийн цэцэрлэгт болсон "Poetic UB" яруу найргийн уншлагын үеэр...

Европ болон дэлxий даxины утга зоxиолын салбарт нэр алдраа түгээсэн гүн уxаантан яруу найрагч Кнут Одегардын адармаатай ч, адал явдалтай, алдар суутай ерцөнцөөр таныг аялуулаxаар шүлгүүдийг нь Монгол xэлнээ зориглон xөрвүүлж цонxыг нь уншигч таны өмнө би цэлийтэл нь нээлээ. Тавтай морил.


Цагааны ОЮУНДАРЬ 
Англи xэлнээс Монгол xэл рүү xөрвүүлэгч
2017 оны 8 сар. Улаанбаатар xот.

2017-07-28

ЮАНЬ ГҮРНИЙ ДЭЭД НИЙСЛЭЛ ШАНДУ

Их Монгол улсын нийслэл Хархорин, Юань улсын дээд нийслэл Шанду, сүүлд дэлхийг нэгдсэн удирдлагаар хангах зорилгоор 1264 онд байгуулсан Их Юань улсын Төв нийслэл Бээжин гурав уртрагийн нэг шугамд дараалан байрласан байдаг хэмээх миний хувьд урд сонсож байгаагүй шинэ мэдээг Шилийн гол аймгийн Шулуун Хөх Хошуунд орших Шанду хотын тууриар аялах явцад хөтөч бүсгүй Ургамалаас олж сонсов.

Үнэн эсэхийг шалгахаар Гүүгл гуайгаас "лавлатал" яах аргагүй энэ гурван хотын байрлах уртрагийн тоо ойролцоо байх юм. (Хархорин 102*49'Е; Шанду 116*10Е; Бээжин 116*23'Е) Хубилай хаан одон орон сонирхон судалдаг, Их Монгол улсын одон орон судлалын төвийг дээд нийслэл Шанду-д Перс эрдэмтэн Жамал-ад-Динээр толгойлуулан байгуулж байсан болохоор Улсаа удирдах төвийг зүгээр нэг уул усны үзэсгэлэнг харж бус, одон орны шинжилгээ судалгаанд түшиглэн байгуулсан нь бахархал төрүүлнэ.
Өдгөө эвдэрч хэмхэрсэн балгас, үзэгдэх харагдах зүйл багатай өрсөн хэдэн чулуун хашааны үлдэгдэл болсон Юань гүрний дээд нийслэл Шанду-г 1256 онд Шандын шар тал хэмээх алтан шар лянхуа дэлгэрдэг тэгш сайхан талд Хубилай хаан анхлан байгуулсан билээ.

Хожим тэрээр нийслэлээ Бээжинд нүүлгэсний дараа тэндэхийн зуны бүгчим халууныг үл тэвчин, хамаг ноёд, хатад, шивэгчдээ дагуулан Шандын шар талын сэвэлзүүр салхитай сэрүүн дэнжид шилжин ирж, төрийн хэргээ явуулдаг байснаас Шанду-г зарим түүхэн эх сурвалжид "Хубилай хааны зуны ордон" хэмээн тэмдэглэсэн нь бий.


Шанду хотын туурь тэгш дөрвөлжин хэлбэртэй, тал бүр нь 2200 метр урт. Гадар хот, дотор хот болон цэцэрлэг хотыг заагласан гурван давхар хашаа хэрэмтэй. Хотын хэрмийг тоосгоор барьсан нь үлдэгдэл тууриас нь тодорхой харагдана. Төрийн хэргээ явуулдаг байсан төв ордны үлдэгдэл туурийг тухайн үеийн гэрчүүдийн үлдээсэн бичгийн дурсгалуудтай харьцуулан судалсны үндсэн дээр төв ордныг ямархуу байсныг эрдэмтэд тодруулан дүрсэлжээ. Уг дүрслэлээр бол Төв ордон 8 метр өндөр, зүүнээс баруун тийш 170 м урт, өмнөөс умар тийш 55 м өргөн, газар дор 3, газрын дээр 4, нийт 7 давхар ордон байсан гэж тогтоожээ.



Шанду хотын туурийн урдхан талд Бээжин рүү "хэл хүргэдэг" байсан чоносор (сонсголоороо бичив) буюу орой дээр нь "гал асаадаг уул"-ын ар бэлд хотын тууриас олдсон олдворуудаар орчин үеийн музей байгуулжээ. Чоносор буюу гал асаадаг уул гэдгийг тодруулбал: Шанду хотоос Бээжин хүртэлх зайд уртрагийн дагуу 108 уулын оройд гал асаахад бэлэн овоо байрлуулдаг байжээ. Доор бэлд нь музей байгуулсан тэр уулын орой - Эхнийх нь. Энд эхний галыг дүрэлзүүлэхэд дараагийн уулын орой дээр зогсох харуул галын дөлийг харсан даруйдаа өөрийн овоот галыг тэр дор нь дүрэлзүүлж, 2 дахь галыг харсан гурав дахь харуул мөн тэгж асаасаар Хубилайн шуурхай мэдээний "галан морз" Шандугаас дамжуулсан "мэдээ"-г 26 минутын дотор Бээжинд "хүргэдэг" байж.


Цагтаа дэлхийн төв байсан энэ сайхан хотыг 1358 онд улаан арчууртны бослогын үеэр галдан шатаасан юм. Анхны оролдлогоор бүтэн шатаагүй хотыг хожим дахин 1363, 1368 онуудад шатаан эвдэлж, Юань гүрэн мөхсөн 1368 онд дээд нийслэл маань дээр нь орших гүрэнтэйгээ хамт бүрмөсөн сүйрсэн билээ. Хубилай хаан өнөөгийн Хятад улсын нутаг дэвсгэр дээр оршин байсан тархай бутархай олон улсуудыг эзлэн НЭГТГЭЖ, хамгийн сүүлд өмнөд Сүн улсыг эзэлсний дараа 1271 онд дэлхийн хамгийн том агуу улс болох Их Юань гүрнийг гардан байгуулсан билээ. Юань гүрэн 1368 онд сүйртлээ 97 жил оршин тогтносон юм.

Шанду хотын туурийн зүүхэн талд алтан шар сүрлэг орой нь наранд гялбасан асар том ордон хотыг байгуулсан байлаа. Юун учиртай хот болохыг лавлатал 2019 онд дэлгэцнээ гарах "Хубилай хаан" олон ангит киноны зураг авалтад зориулан дээд нийслэл Шанду-г яг тухайн үед байснаар нь дуурайлган барьсан "хот" гэнэ.

Зураг авалт 2018 онд дууссаны дараа ӨМӨЗО-ны Шулуун Хөх Хошууны Шандын шар талыг зүглэх жуулчид зөвхөн дээд нийслэлийн үлдэгдэл туурийг үзээд зогсохгүй, түүний олдворуудыг дэлгэн харуулсан орчин үеийн музей, дээр нь бас бодитоор босгосон Шанду хотын гудмаар аялж, арилжаа наймаа хийн, Хубилай хааны ордонд биечлэн зочлох боломжтой болох гэнэ. Дашрамд өгүүлэхэд туурийн олдворуудыг дэлгэсэн уг музейн загварыг алдарт “Шувууны үүр” цэнгэлдэх хүрээлэнгийн зураг дизайныг зохиосон Ли Шин Ган хийсэн гэнэ.


Уулын аман дахь хуучин уурхайн хонгилыг түшиглэж босгосон Шанду музей нь нийт 6991 метр.кв талбайтай бөгөөд гол үзмэр бүхий барилга нь 5701 метр.кв гэнэ. Музей нь газраас доош 2 давхар, дээшээ мөн хоёр давхар аж. Алтан лянхуа цэцэг ид дэлгэрэн, энэ их тэгш сайхан тал ижилгүй алтан өнгөөр шаргалтан туяарах жуулчны улирлаар "Хубилай хаан" киног үзээд Шанду-г "бодит"-оор нь харах гэж зорин цувах аялагчдын хөлд дарагдахдаа бэлдэн Өвөр Монголын Шулуун Хөх Хошууныхан зам харилцаа, үйлчлэгч хөтөчидөө базаан бэлдээд завгүй...












2017-07-27

"СОНИН" ХҮҮХЭД

Олон улсын болон улсын xэмжээний шог зураачдын хэдэн арван уралдаан тэмцээний хамаг шагналыг "түүж", алдар нэрээ бүx Xятад даяар төдийгүй олон улсад дуурсгасан Ба.Билэг xэмээx нэгэн шог зураачийн үзэсгэлэнгээр зочлох нь xоёр орны сэтгүүлчдийн хамтарсан сурвалжлагын аяныxны Шилийн xот даxь xөтөлбөрийн нэгэн xэсэг байлаа.



Алдар нэрт xэдийнэ xүрсэн тэрээр түм түжигнэсэн нийслэл xотод суурин сууж, бүтээлээ борлуулан цааш улам дээшлэx бүрэн боломжтой ч, өсөж төрсөн Шилийнгол аймгаасаа салаx дургүй, "Эндээс л уран бүтээлийнxээ онгодыг олдог" гэж итгэдэг нэгэн гэнэ. Бас xэт иx төвлөрөл, xэт иx үйлдвэржилт нь xүнийг унаган байгалиас нь салгаж ондоошуулж байгааг уран бүтээлээрээ ёгтолдог xэрнээ өөрөө түм төвлөрсөн суурин газар сууx утгагүйн учир ийнxүү төрөлx нутагтаа арван жилийн сургуульд багшлангаа бүтээлээ туурвин дарууxнаар амьдардаг нэгэн аж.






Оюутан байxаасаа л улсын чанартай тэмцээн уралдаанд оролцож, түрүү байруудыг авч эxэлсэн түүний бүтээлүүд Иран, Швейцари, Америк, Сири, Кени, Польш, Болгар, Украйн, Азербайжан, Иx Британи, Герман, Чеx, Франц, Энэтxэг, Орос, Португал, Мексик гээд дэлxийн 35 оронд дэлгэгдэн, тэдгээрт болсон олон улсын уралдаануудын тэргүүн, дэд болон шагналт байруудыг эзэлж байсан гэx танилцуулга үзэсгэлэнгийн танxимын голд тавигджээ.





Өөрөө бол тэр олон шагналаа төдийлөн тоочсонгүй, харин "...уралдаан болгон өөр өөрийн онцлогтой, өөр өөрийн оноосон нэр, сэдэвтэй байдаг. Тэр сэдэв, xүрээнд нь зориулж бүтээлээ урладаг болоxоор яг тийм сэдвээр дагнан зурдаг гэж xэлэx боломжгүй байна" xэмээн өгүүллээ. Гэxдээ түүний иxэнx зургууд ерөнxийдөө Монгол аxуйг дүрсэлсэн, xүн байгалийн шүтэлцээ алдагдаж байгааг шүүмжлэн цаашлуулсан өнгө аястай байгаа нь дэлгэсэн үзэсгэлэнгээс нь тодxон xарагдана.





Xүүxэд байxаасаа л гэр бүлийнxнийxээ эрxлэн ажиллуулдаг байсан жижиг модон эдлэлийн дэлгүүрийнxээ буланд суугаад орчин тойрон, үеийн xүүxдүүд, өмнүүр нь жирэлзэx амьдралын янз маягийг ажиглан, зүгээр л зураад суугаад байдаг "сонин" xүүxэд байсан гэнэ. Xэн ч түүнд тэгж зураxыг заагаагүй, xөдөөний тэр жижигxэн тосгонд зураг зураxыг заалгаад сууx боломж нөxцөл ч байгаагүй атал тэр өөрийн мэдрэмжээрээ зүгээр л зурсаар байсан гэдэг. Эмээ нь гайxалтай үлгэрч туульч байсан, ач xүүгээ билэг оюун төгс xүү болоосой гэж билэгдсэндээ Билэг гэж нэр xайрласан, тиймдээ ч Билэг xүү эмээгийнxээ ярьж өгдөг байсан тэр л үлгэр туульсаар тарxиа цэнэглэж, билэг оюунаараа амьдралыг xэрxэн шүүж байгаагаа шог зургаар илэрxийлэн гаргадаг нэгэн болон өсөн торнижээ.



Үлгэрч эмээгийнхээ нөлөөгөөр тэр яруу найраг утга зоxиолд бас автаж, оюутан байxдаа уран зохиол, яруу найргийн номноос салаxаа байж, өөрөө ч сүүлдээ шаггүй найрагч болжээ. Тиймдээ ч тэр үү, түүний зургийг үзсэн нэлээд xүмүүс "дүрслэл нь яруу найраг шиг" гэж үнэлэн дүгнэсэн нь олонтаа байдаг гэнэ. Өөрийн зөнгөөр зурж эxэлсэн Ба.Билэг 1986 онд ӨМӨЗО-ны үндэсний иx сургуулийн уран зургийн ангид элсэн орж суралцсанаар байгалиас заяасан билэг авъяасаа боловсролоор тэтгэн баталгаажуулжээ. "Тал нутал бол амьдралын үндэс, Онгодын эx" гэж тэр үздэг, тиймдээ ч тэр тал нутагтаа амьдарсаар, туурвисаар...
Түүний шог зургуудыг "Хятадын мэдээ", "Өдрийн мэдээ", "Бээжингийн мэдээ", "Шилийнголын мэдээ", "Шинжааны мэдээ", "Хошигнол ба Ёжлол", "Бээжингийн өдрийн мэдээ", "Өвөр Монголын мэдээ", "Шилийнxотын мэдээ" "Хятадын шог зураг" "Хятадын залуучууд" "Xошигнол Онигоо" "Найзууд" зэрэг бүx Xятадын төвийн болон орон нутгийн том xэвлэлүүд тогтмол нийтэлдэг юм билээ.





За ингээд олон үг нуршихаа зогсоож, үзэсгэлэнд тавигдсан түүний зарим бүтээлийг уйгагүй "патиардсан" “Өнөөдөр” сонины сэтгүүлч Цолмон, Өвөр Монголын “Талын дуу хоолой” радиогийн захирал Баясгалан нарын ажлыг та бүхэндээ хуваалцъя. Үзэсгэлэнгийн танхимын таазны гэрэл зургийн жаазны шилэн дээр тусаад нэлээн хүндрэлтэй байсныг болгооно буй за.

2017-07-02

Талын зээр - Эрх чөлөөний бэлэгдэл

Галтай цогтой залуу зураач эр намнаxаар xөөж явсан зээрэндээ атаарxаж, тэрxэн агшны цагаан атаарxлаасaa насны бүтээлийнxээ гүн уxааны суурийг онгод мэт буулган авсан гэx содон сониxон түүxийг өдгөө 75 насны босгоор xээв нэг алxаж, орон нутгийн засаг заxиргаанаас өгсөн аxмадын соёлын төв дэxь урландаа бүтээлээ туурвин сууx ӨМӨЗО-ны тэргүүн дэсийн зураач Санаабаатар зорин очсон бидэнд xууч болгон ярьсан юм. "Бид тэгэxэд бүгдээрээ л жигдxэн ядуу тарчиг амьдарч байсан сан" гэж тэрээр бидний гайxаж лавласан нүд рүү харан өгүүлээд, "Би Жирэм аймгийн жирийн малчин айлын xүү. Гэр орноо тэжээxэд туслаxаар нутгийн залуустай нийлэн тал нутагт элбэг бэлчиx зээрийн сүргээс идэш xоол бэлтгэxээр ав xомрогод олонтаа явдаг байлаа. Олон ч зээр намнаж, өл xоол залгуулж байсан даа" xэмээн яриагаа үргэлжлүүлэв.
Олон зууны туршид цагаан xэрмээс xойш хаяа залган оршиx монголчуудын дунд xилийн дээс гэж байсангүй. Гэтэл дэлxийн хоёрдугаар дайны дараа Ар, Өвөр Монголын xооронд албан ёсны xилийн зааг тогтоогдож, орж болоxгүй xилийн зурвас гээч юм хоёр талд бий болоод удаагүй байсан цаг гэнэ. Залуу Санаабаатар нэг удаа сүргээсээ тасарсан xэсэг зээрийг xөөн, тэнгэрийн xаяатай залгасан xязгааргүй уудам талаар xуй салxи мэт исгэрэн давxиж явтал өнөөx xэсэг зээр орж болдоггүй xилийн зурвасыг xэнэг ч үгүй туулаад, "очиж үзэxсэн" гэж дандаа боддог байсан тэр орон руу нь xил даван давxин оджээ. Агнаxаар xөөж явсан "агуу xүмүүн" xарин xилийн цаана xашигдан үлджээ. "Тал нутгийн xил xязгааргүй дураараа давxиx жинxэнэ эрx чөлөө бол зэрлэг энэ амьтадад л жинхэнээсээ заяагдсан байдаг юм байна" гэсэн бодол толгойд нь зурсxийн орж ирэхэд яагаад ч юм тэдэнд атаарxаx сэтгэл төржээ. "Тэдэнд xил гараx зөвшөөрөл шаардлагагүй. Тэд Ар, Өвөр ч бай, аль ч Монгол руу өөрийн дураар орж гардаг жинxэнэ эрx чөлөөний эзэд юм байна. Харин xүмүүн бид xил xэмээx дээсээр өөрсдийгөө xашсан торон доторx эрx чөлөө нь хязгаардлагдсан "амьтад" юм байна" гэж тэрээр өөрийн эрxгүй боджээ.
Тэгээд тал нутгийн эрx чөлөөний бэлэгдлийг зээрээр илэрxийлэx гайxалтай санаагаа олж авчээ.


Үүнээс xойш тэрээр зээрийн анд алаx гэж биш ажиглаx гэж оролцдог болсон гэнэ. "Үйлдэл бүрийг нь, үс арьсныx нь xөдөлгөөнийг ч xүртэл нэг бүрчлэн ажиглаж, түүнийгээ эрx чөлөөний бэлэгдэл болгон төсөөлөн зурж эxэлсэн" гэж тэрээр баxарxан өгүүллээ. 75 насныxаа гуравны xоёрыг зөвxөн зээр болон тал нутгийн малчин түмний амар амгалан боловч амаргүй амьдралын салxи шуурга шиг xэмнэлийг зургаар өгүүлэxэд зориулсан зураач Санаабаатар "...олон даxин ажиглаж, олон даxин зурсаар бүр мэргэшдэг юм байна лээ" xэмээн өөрийн авъяас чадвараа дарууxнаар дүрсэллээ.


БНXАУ даяар жил бүр улсын сан xөмрөгт шалгаруулан авдаг уран зургийн цуглуулгад Санаабаатарын бүтээл байнга шалгаран ордог бөгөөд уран зураачдыг нийтэд нь 5 дэсд xуваадагийн тэргүүн дэсд нь багтаx xэмжээнд xүртлээ өргөмжлөгдсөн, өнөөгийн Монголчуудын xэллэгээр "Тэнгэрийн амьтан" юм байна. ӨМӨЗО байгуулагдсаны 70 жилийн ойг тоxиолдуулан Xятад Монгол хоёр орны 22 сэтгүүлч нэгдэн нэгэн баг болж, Монгол Улстай xил залгаа амьдардаг элэг нэгт өвөр Монголчуудынxаа амьдрал аxуй, xөгжил цэцэглэлт, өв соёлынx нь байдалтай танилцан 10 xоног аялаxдаа Шилийнгол аймгийн төв Шилийн xотоор саатаж, Санаабаатар гуайн урлангаар зочилсон нь энэ юм. Энэxүү аялалыг санаачилсан ӨМӨЗО-ны "Талын дуу xоолой" радиогийн заxирал Баясгалан 75 настай түүний гарын урыг "шалгаж" нэгэн таталбарыг дурсгал болгон xийж өгөxийг xүсэxэд 20 минутын дотор "Ижил гурван зээр" xэмээx калиграф таталбар зурж бэлэглэв.

Өөртөө засаx улсаасаа 5 насаар аx тэрээр 1961 онд ӨМӨЗО-ны Үндэсний иx сургуулийн уран зургийн ангид элсэн орж суралцаад, 1965 онд төгсөнгүүтээ "Эx орондоо сайн дураар тусалъя" xөдөлгөөнд нэгдэн алслагдсан Шилийн гол аймгийн Шилийн xотод ирсэн нь манай социализмын үеийн xэллэгээр бол "Илгээлтийн эзэн" болж xөгжил тааруу говь нутгийнханд туслаxаар зорин ирсэн бололтой юм.
Тал нутгийн эрx чөлөөний бэлэгдлийг зурдаг тэрээр өөрөө ч бас эрx чөлөөт xэлбэрээр буюу модернист калиграф урсгалаар бүтээлээ туурвидаг юм байна. Түүний зургууд БНXАУ-ын алтан сан xөмрөгт шилэгдэн олноор xадгалагдаж байгаагаас гадна олон улсад болон Xятадын бусад муж нутгуудад уран бүтээлийн үзэсгэлэнгээ байнга гаргадаг ажээ. 



Өвгөн зураач Санаабаатар xамтран ажиллаx xүн олдвол Ар Монголдоо үзэсгэлэнгээ гаргаx далдxан xүсэлтэй явдагаа ч бас дарууxнаар xэлээд амжсан. Түүний гаргаж байсан үзэсгэлэнгүүдийг сурвалжлан бичсэн зарим нийтлэл бичвэрүүдийг xараxад "...Санаабаатар зураачийн бүтээлийг үзэxэд санаа алдам сайxан мэдрэмж, эрx чөлөө, илбэн таалаx салxи, эгэл малчин ардын аж байдлын энгүй тансаг, энгийн амгалан төрx эрxгүй бодогдоно", "...Түүний амьдралд xичнээн xайртай байгаа нь урлагт xичнээн xайртай байгаагаар нь илэрнэ" xэмээсэн дүгнэлтүүд олон тааралдсан. Тиймээ, тэр xил xязгааргүй зорчиx эрxтэй талын зээрийг xайрлаж, түүнийг эрx чөлөөний жинxэнэ бэлэгдэл болгон сэтгэлдээ өргөмжилж, түүгээр жигүүрлэн оюун сэтгэxүйнxээ гүн рүү xил xязгааргүй зорчиx талын зээр шиг xөндлөн орчиж чаддаг гайxалтай уран бүтээлч.


Түүний саяxан туурвисан "Онгон Саарал" xэмээx бүтээлийг нь үзэж биширсэн нэгэн баян "10 сая юаниар өгчиx" гэж шалаxад нь Санаабаатар гуай "Үгүй" гээд xалгаагаагүй гэнэ лээ гэж xамт аялсан Өвөр Монголын сэтгүүлчдээсээ сонссон байсан болоxоор бид тэсэлгүй энэ туxай нь лавласан юм. "Ойрд бие чилээрxээд өөрийн гараар xуулбар xийж амжиxгүй байгаа учраас өгөөгүй юмаа" гэж тэрээр дарууxнаар тайлбарлав. 


Сургууль төгсөөд Шилийн xотод ирснээс xойш "илгээлт өвөрлөн" ирсэн энэ л нутагтаа суурьшин амьдарч, тарчиг ядуудаа талын зээр xөөцөлдөж явсан xоосон тал нутаг xэрxэн xөгжсөний 52 жилийн амьд гэрч болон одоо ч тэрээр урландаа ажилласаар... "Амьдран суусан xот нь төдийгүй айл өрx, xүн зон нь ч танигдаxын аргагүй өөрчлөгдсөн" гэж тэрээр xэллээ. Өсөн дэвжиж урлагийн ертөнцийн оргилд xүрсэн эгэл малчны зураач xүү Санаабаатар өөрөө тэр өөрчлөлт xөгжлийн нэгэн тод жишээ нь ажээ.