2010-11-20

Америкийн яруу найраг

"Америкийн яруу найраг" нэртэй орчуулгын шvлгийн тvvвэр гаргах тухай жилийн емнеес эхлэн яригдаж, зохиолчдоос нь зохиогчийн эрхийг нь албан есоор авах ажил, сонгосон шvлгvvдийн орчуулгын хамт эхэлсэн юм. Орчуулга ч яахав бараг сарын дотор л бэлэн болцгоосон. Гэтэл зохиогчийн эрхийг авна гэдэг ихээхэн цаг хугацаа шаардсан хvнд асуудал байдаг юм байна. Америкийн элчин сайдын яамны тусламжтайгаар Монголын соел яруу найргийн академийнхны санаачилан эхлvvлсэн энэ тесел эцэстээ 2 ботиор гарах болж, эхнийхэд нь зохиогчийн эрхийг нь одоогоор авчихаад байгаа шvлгvvдийг эмхэтгэсэн юм. Удахгvй vлдсэн шvлгvvдийнх нь эрх олгогдохоор 2-р боть нь гарна. Би нийтдээ энэхvv номд зориулж 20-иод шvлэг орчуулснаас эхний ботид 7 найрагчийн 13 шvлэг орсон. Vлдсэн 7 нь 2 дахь ботид орох юм. Ингээд би эхний ботид орсон хэдэн сонирхолтой шvлгvvдийн англи эхийг еерийн орчуулгын хамт блогтоо оруулж байна.


Emily Dickenson


Nobody knows this little Rose

Nobody knows this little Rose --

It might a pilgrim be

Did I not take it from the ways

And lift it up to thee.

Only a Bee will miss it --

Only a Butterfly,

Hastening from far journey --

On its breast to lie --

Only a Bird will wonder --

Only a Breeze will sigh --

Ah Little Rose -- how easy

For such as thee to die!


Хэн ч мэдэхгvй бяцхан сарнай

Хэрэн аялагч ч байж болох

Хэн ч мэдэхгvй бяцхан сарнайг

Ургах замаас нь тасалж

Өргөн барьсан сан чамд.

Энгэрийг нь дэрлэн амрахаар

Эгэлгvй аянаасаа яаран ирдэг

Бяцхан эрвээхэй эсвэл,

Бас нэг зөгий тэрнийг санаcан даа—

Vгvй бол ганц шувуу баахан гэгэлзсэн байх -

Vлээх салхин ч бас санаа алдсан байх-

Ай бяцхан Cарнай минь чи ийм гайхалтай атал

Амьний чинь тасрах хичнээн хялбар юм бэ!


Heart! We will forget him!

Heart! We will forget him!

You and I -- tonight!

You may forget the warmth he gave --

I will forget the light!

When you have done, pray tell me

That I may straight begin!

Haste! lest while you're lagging

I remember him!


Зvрх минь! Тэрнийг бид мартах болноо!

Энэ л шөнө – чи бид хамтдаа

Эгнэгт тvvнийг мартах болноо! Зvрх минь!

Гэрэл гэгээг нь би мартая, харин чи

Гал халуун илчийг нь мартах гээд vз!

Мартаж дуусангуутаа надад мэдэгдээч гэж гуйя

Магад араас нь би шууд эхлэх болно!

Алив тvргэлээч дээ! Ингээд удаад байхаар чинь

Ахиад л би тvvнийг санаад эхэллээ!



Water, is taught by thirst

Water, is taught by thirst.

Land -- by the Oceans passed.

Transport -- by throe --

Peace -- by its battles told --

Love, by Memorial Mold --

Birds, by the Snow.


Ангаж цангахаараа л бид усны vнийг мэддэг

Ангаж цангахаараа л бид усны vнийг мэддэг.

Алс далайд гарахаараа эх газрaa санадаг.

Aз жаргалыг бид зовлон ирэхэд л анзаардаг

Амар амьдрахын чухлыг тулааны талбарт мэдэрдэг.

Өнгөрсөн дурсамжаасаа бид хайрыг oлж ухаардаг

Өвөл болж аниргvй нөмрөхөд шувуудыг бид vгvйлдэг.



Anne Bradstreet


The Author to her Book

Thou ill-form'd offspring of my feeble brain,

Who after birth did'st by my side remain,

Till snatcht from thence by friends, less wise than true,

Who thee abroad expos'd to public view,

Made thee in rags, halting to th' press to trudge

Where errors were not lessened (all may judge).

At thy return my blushing was not small,

My rambling brat (in print) should mother call.

I cast thee by as one unfit for light,

Thy Visage was so irksome in my sight,

Yet being mine own, at length affection would

Thy blemishes amend, if so I could.

I wash'd thy face, but more defects I saw,

And rubbing off a spot, still made a flaw

I stretcht thy joints to make thee even feet,

Yet still thou run'st more hobbling than is meet

In better dress to trim thee was my mind

But nought save home-spun Cloth, i' th' house I find.

In this array 'mongst Vulgars mayst thou roam.

In Critics' hands, beware thou dost not come

And take thy way where yet thou art not known.

If for thy Father ask, say, thou hadst none;

And for thy Mother, she alas is poor,

Which caus'd her thus to send thee out of door.

Зохиосон Номондоо хэлэх vг

Дорой тархины минь төрөлхийн гажигтай vр юм чи,

Дoтнын гэгдэвч ухаан мөхөс найзуудын маань

Дураар авирлалтын гайгаар

Тvмний нvднээ ил боллоо.

Эгэн догонтой хэвлэгчээр хайш яаш дардаслаж

Ичмээр олон алдаатай их л муу ном болж (тvмэн шvvх байх)

Дөнгөж xэвлэлтээс ирэхэд нь л

Дуулгаваргvй хvvхэд гэж дуудан нэрлэмээр

Дотор нь орсон олон утгагvй зvйлcээс

Дорд ортлоо би ичихийн дээд болов.

Vдийн гэрэлд харах ч аргагvй чамайг

Vvдээр гаргаад чулуудмаар байна, гэвч

Vр минь юм болохоор чадлынхаа хэрээр

Vзэж янзлан засмар боллоо.

Нvvрийг чинь угаалаа, доголдол нь хэвээрээ

Толбыг чинь хуслаа, тэрнээс дор боллоо

Урт богино хөлийг чинь vеээр чинь татан тэгшлэвч

Vнэндээ одоо ч чи харайж чадахааргvй л байна.

Ганган хувцсаар чимэх санаа толгойд минь эргэлдэвч

Гараар нэхсэн давуунаас өөр олигтой юм алга. Тэгэхээр

Хэрэн тэнvvчлэх эгэл хvмсийн дунд явахдаа, Бурхныг бодож

Хэвлэлийн шvvмжлэгчдийн гараас хөндийxөн яваарай даа

Танихгvй газраар явж байтал аав чинь хэн бэ гэж асуувал

Таг байхгvй л гээрэй; xaрин ээжийг чинь асуувал

Ийм царайтай намайг орчлонд илгээсэн

Эгэлгvй ядуу нэгэн байдгийм гэж хэлээрэй.



Stephen Crane

Translation by Oyundary Tsagaan


In the desert

In the desert

I saw a creature, naked, bestial,

Who, squatting upon the ground,

Held his heart in his hands,

And ate of it.

I said: "Is it good, friend?"

"It is bitter - bitter," he answered;

"But I like it

Because it is bitter,

And because it is my heart."

Yes, I have a thousand tongues

Yes, I have a thousand tongues,

And nine and ninety-nine lie.

Though I strive to use the one,

It will make no melody at my will,

But is dead in my mouth.

Цөлд

Сэтгэлийнxээ ширгэсэн цөлд

Зvрхийг минь гартаа бариад

Зугуухнаар идэж буй

Зэрлэг aраатанг би олж хардаг,

«Анд минь амттай байна уу» гэж би асуудаг

«Аягvй байна, гашуун байна» гэж тэр хэлдэг,

« Аанай миний л зvрх болохоор

Амсашгvй шаналалаар дvvрэн ч

Амтанд нь би дуртай» гэдэг.

Тийм ээ, надад мянган хэл бий.

Тийм ээ, надад мянган хэл бий,

Тvгдрэлгvйгээр ерен есен худлыг урсгаж байдаг ч

Тууштай ганц vнэнийг хэлье хэмээн агдахад

Хvссэнээр минь vг болж эвлэхгvй,

Xvvp мэт л аманд минь нуугддаг.

2010-11-14

УИХ-ын гишvvн З.Алтай Танаа

Ямар ааш нь xөдөлсөн юм бүү мэд, эрxэм гишүүн З.Алтай өөрийн хувь эзэмшдэг 25р суваг телевизээрээ манай телевиз рүү илтэд дайрсан мэдэгдэл, мэдээллүүдийг энэ долоо xоногжингоо явууллаа. Олон түмний өмнө xоол булаацалдаж байгаа юм шиг эвгүй юм даа гээд дуугүй xэд xоног явлаа. Ярьж байгаа зүйлээс нь xараxад манай OHPT-ийн туxай xуулийн заалтуудыг сайн мэддэггүй бололтой юм. Тэгэxээр нь "Таны мэдвэл зоxиx xуулиуд" гээд цуврал явуулж, xуулийн заалтуудыг нь сануулж өгөx арга xэмжээ авлаа. Гэвч энэ нь xуулийн мэдлэгтээ ч биш, арай өөр зорилготойгоор гуйвуулсан кампанит ажил явуулж байгаа нь тодорxой болоод явчихлаа. Иймд аргагүйн эрxэнд эрxэм гишүүнд xаяглан дарааx мэдэгдлийг гаргаxад xүрлээ. Уг мэдэгдэл маргаашийн зарим өдөр тутмын xэвлэлүүдэд мөн xэвлэгдэx болно.

УИХ-ын гишvvн З.Алтай Танаа

Таны хугацаа нь дууссан ч ерөнхийлөгчөөр нь ажилласаар байгаа «Tелевизүүдийн холбоо» нэртэй ч үнэн хэрэгтээ хувийн телевизүүдийн ЭЗДИЙН ХОЛБОО-ны тодорхой зорилго бүхий мэдэгдэл, гуйвуулга бүхий цуврал мэдээллүүд сүүлийн өдрүүдэд таны хувь эзэмшиж, охин тань захиралаар нь ажилладаг 25-р телевизээр байнга давтагдах боллоо.

Хэдийгээр дээрх мэдэгдлийг ХОЛБОО-ноос хэмээн хаягласан ч энэхүү ЭЗДИЙН ХОЛБОО-нд нэгдээгүй, бүртгэлтэй байдаг ч энэ удаагийн кампанит явуулгад тань оролцохыг хүсээгүй бусад телевизүүд, мэргэжил нэгтнүүд олон байгааг бид олж мэдсэний учир энэхүү ил захидлыг эрхэм гишүүн танд шууд хаяглан xүргүүлж байна.

Энэ холбоонд ОНТ-ийг нэгдэх саналыг анх байгуулахдаа Та тавьж байсан гэдэг. Гэвч 2005 онд УИХ дахь төвч шударга гишүүдийн буянаар батлагдсан Олон нийтийн радио телевизийн тухай хуулиар манай байгууллага өөр шиг тань эрх мэдэлтэнд бус зөвхөн олон нийтийн эрх ашигт үйлчлэх хуулийн өмнө хүлээсэн үүрэгтэй болсон тул ямар нэг ашиг сонирхлын байгууллагад нэгдэх учиргүйг ухамсарлан таны санаачилан нэгтгэсэн тэрхүү ЭЗДИЙН ХОЛБОО-нд гишүүнээр элсээгүй билээ.

Хэдийгээр бид танай холбооны гишүүн биш ч, танай байгууллагын үйл ажиллагааг анхааралтай ажиглан харж дэмжиж ирсэн билээ. Монгол улсад телевизийн урлагийг хөгжүүлэх, уран бvтээлийг хөхүүлэн дэмжих, ёс зүйт сэтгүүл зүйн зарчмыг хэвшүүлэхэд эрхэм Tанаас олон түмний нүдэнд өртөхөөр томоохон хэмжээний ажил хийж байсныг бид одоо болтол олж хараагүй байна. Харин айл гэрийн хойморт үнэгvй зочилж, насны зааггүйгээр олон нийтэд шууд хүрч, оюун тархи, ухамсар хүмүүжилд нь нөлөөлж байдаг телевиз хэмээх мэдээллийн хүчирхэг хэрэгслээр дарс, шар айраг сурталчилах эрхийг Та их хурлын гишүүний ёс зүйн зарчмаа зөрчин байж, ашиг сонирхлын зөрчилтэйгээ үл хайхран зүтгүүлсээр хууль болгон батлуулж, өөрийн эрхэлдэг телевизийн бизнесийн ашгаа нэмэгдүүлэх өчүүхэн зорилгын төлөө залуу хойч үеэ согтууруулах ундаанд уриалан дуудсанаас өөр эрхэм Таны хийсэн дорвитой ажлыг бид одоо болтол олж хараагүй байна.

Та төрийн түшээгийн ёс зүйн зарчмаа уландаа гишгэж, хувьдаа өмчилдөг телевизийнхээ эрх ашгийн төлөө улайран зүтгэж байдаг нь ганц энэ үйлдэл бас биш юм.

2005 онд ОНРТ-ийн хууль батлагдах гэж байхад Та ОНРТ зөвхөн төсвийн мөнгөөр л ажиллах ёстой гэж улайран зүтгэж, телевизийн урлагийг хөгжүүлэх хамгийн чухал санхүүжилтийн эх үүсвэр болсон зар сурталчилгаа явуулах эрхийг Олон Нийтийн Телeвизээс салгах гэж уйгагүй зүтгэл чармайлт гарган удаа дараа оролдож, улмаар тэр үеийн ерөнхийлөгчөөр хүртэл хориг тавиулж санасандаа хүрч байсан билээ. Уран бүтээл хийх зар сурталчилгааны орлогын эх үүсвэрээс нь салгаад, зөвхөн төсвийн цалин дээр үлдээчихвэл энд олигтой хүн үлдэхээ больж, улмаар сүйрэх хэмжээнд очно гэсэн таны энэ далд санаа амьдралд хэрэгжсэнгүй, телевиздээ сэтгэлтэй олон уран бүтээлчдийн нөр зvтгэлээр энэ байгууллага эргэн сэргэж эхэлсэнд Та илтэд бухимдаж байгаа нь «Ерөөс ОНТ-д төсвөөс мөнгө өгдөгийг зогсоох хэрэгтэй» хэмээн хэлж байгаагаас тань тодорхой байна. Учир нь тэртээ таван жилийн өмнө Tа «…ерөөс энэ байгууллагыг тараагаад, хувийн телевизүүдэд байрыг нь үнэгүй өгчих, төсвийг нь хуваагаад авья» хэмээн зүтгэж байсныг олон хүн гэрчилдэг.

Мөн 2008 онд ОНРТ-ийн Vндэсний зөвлөлийн гишүүд солигдох гэж байхад хараат бус байх хуультай энэ байгууллагын удирдах дээд байгууллагад Та өөрийн хувийн эрх ашгийн төлөөллөө оруулах гэж хичнээн их лобби хийж явсныг мэдэх эрхэм гишүүд их хурал дотор одоо ч байгаа.

Монголын Vндэсний Олон Нийтийн Телевиз бол эрхэм гишүүн Таны ажил амьдралын гараагаа эхэлсэн, олон түмэнд танигдах эх суурийг тавьсан, улмаар таны богино боловч хэсэг хугацаанд толгойлж байсан, жудагтай монгол эр хүний хувьд эргэж нулимаад байх газар тань биш л баймаарсан.

Тиймээ, нам засаг эрх мэдэлтнүүдийн мэдэлд олон жил үйлчилж асан төв телевиз хуулиар олон нийтийн статустай болоод удаагvй, шилжилтийн үеийн туулах учиртай олон саад бэрхшээлүүдийг гэтлэн, алхам алхамаар урагшилж, олон түмнийг байлдан дагуулсан томоохон бүтээлүүдийг туурвиж, бас ч гэж чамгүй амжилттай явааг сүүлийн үеийн хөндлөнгийн байгууллагуудын судалгаанууд нотолж байна. Уул нь Та энэ бүхэнд ингэтлээ атаархан хорсох бус, харин ч баярлаж бахархах учиртай хүний нэг баймаар.

Та телевизийн урлагийг хөгжүүлэх хамгийн чухал санхүүжилтийн эх үүсвэр болсон зар сурталчилгаа явуулах эрхийг Олон Нийтийн Телeвизээс салгах гэж уйгагүй зүтгэл чармайлт гарган удаа дараа оролдож байсaн ч учир мэдэх хүмүүс Их Хуралд байсны ачаар хуулинд ОНТ-ийг тухайн өдрийнхөө нийт хөтөлбөрийн цагийн 2%-д тэнцэх хэмжээнд зар сурталчилгаа явуулахыг ОНРТ-ийн тухай хуулийн 13.3 дахь заалтаар баталгаажуулж өгсөн юм. Бид телевизийн томоохон xэмжээний бүтээлүүд болох «Хэцүү Анги», «Тусгай Салаа», «ХХ зууны монголын түүхийн он дарааллын хуанли» зэрэг олон тvмний таашаалд нийцсэн төсөл хөтөлбөрүүдийг ивээн тэтгэж, нийгмийн хариуцлагаа хамтран хэрэгжүүлсэн Монголын Vндэсний үйлдвэрлэгч компаниудыг хуулинд заагдсан 2%-ийнхаа хэмжээнд багтаан сурталчилж байгаа бөгөөд үзэгч олон түмэнд ч эдгээр компаниудын тухай мэдлэг мэдээлэл олж авах сонирхол байгааг эрхэм Tа ойлгож байгаа.

Гэхдээ бид кино болон нэвтрүүлэг, мэдээг дундуур нь таслан реклам, арилжааны зар сурталчилгаа явуулдаггүй, xуулиа чандлан сахисаар ирсэнд үзэгч олон талархалтай ханддаг билээ.

Бид олон түмний болоод тэдний төлөөлөл болсон үндэсний зөвлөл, дотоод болон мэргэжлийн аудитууд, өөрийн хуулийн хяналт дор ажиллаж байгаа болно. Таны шаардсан шаардаагүй бидний ажлыг жил бүр мэргэжлийн аудитын газраас шалгаж, тайлангаа хараат бусаар гарган, өдөр тутмын сонинуудад бүрэн эхээр нь нийтэлсээр ирсэн.

Oлон түмний татвараас бүрддэг Монгол Улсын төсөв ганц ОНТ-ийг биш, хувийн телевизүүдээс 9-т нь улс орон даяар нэвтрүүлгээ үнэгүй дамжуулах эрх олгосон. Эдгээр 9 сувгийн нэг болох Tаны хувийн телевизийн сувгийг дамжуулахад улсын төсвөөс өгч байгаа 1 тэрбум 200 сая төгрөг татвар төлөгч ард түмний хармаанаас гарч буйг Та мэдэж байгаа.

Хэрвээ та шударга ёсны тухай ярьж байгаа бол ганц өөрийн телевизээс гадна биеээ даан үйл ажиллагаагаа явуулдаг бусад телевизүүдэд яагаад төсвөөс сувгийн цацалтын мөнгө, өдөр тутмын сонинуудад шуудангийн тараалтын мөнгө өгөхгүй, зөвхөн 9­-хөн телевизэд давуу эрх олгон сувгийн төлбөрийг нь улсын төсвөөс өгдөгт тайлбар сонсмоор байна.

Хэрвээ та шударга өрсөлдөөний тухай ярих гэж байгаа бол Таны хувийн телевиз ч, ОНТ ч аль аль нь төсвөөс мөнгө авч, улс орон даяар цацагдаж байгаа. Ямар ч цагийн хязгааргүйгээр 24 цагаар ч нэвтрүүлж ашиг олж болдог зар сурталчилгааны орлогын бүрэн эрх Tаны хувийн телевизэд нээлттэй байна. Энэ бүх орлого эзэн таны хармаанд ордогоос бус уран бүтээлд тань хэр шингэж байгааг бид төдийгүй зар сурталчилгаа явуулдаг компаниуд ч олж харахаа больсон нь бодит зүйл бус уу. Тэгэхээр сайн бүтээлээрээ шударгаар өрсөлдье.

ОНТ төрийн нударгаар далайлган компаниудаас зар сурталчилгааг нь булааж аваx боломжгүй, харин чанартай сайн бүтээл олныг туурвиснаас тэд хамтран ажиллахaap бидэнд хандаж байгаа юм.

ОНРТ-ийн хуулийг санаачилан батлуулсан УИХ-ын эрхэм гишүүд дэлхий нийтэд хүчээ авсан мэдээллийн томоохон хэрэгслүүд болох Английн BBC, Германы Дойче Велле, Японы NHK, Aмерикийн PBS бүгд улсын төсвөөс буюу олон нийтийн татвараас санхүүждэгийг судалж мэдээд, OНТ-ийн нийт санхүүжилтийн тодорхой хувийг улсын төсвийн дэмжлэгээр, үлдсэн хувийг ивээн тэтгэлэг, хандив тусламж, үзэгчдийн хураамжаар бүрдүүлж байх тогтолцоог хуульчилсан билээ.

Эдгээрийн хамгийн чухал хэсэг болох ивээн тэтгэгч байгууллагуудаа олон түмэнд хуульд заасан хэмжээнийхээ хүрээнд танилцуулж байгааг та буруутгаж, ОНТ-ийн хэдэн зуун ажиллагсад уран бүтээлчдийн амьдралын баталгааг хангах гол эх үүсвэр болдог улсын төсөв хэлэлцэхийн өмнө олон түмнийг төрөлдүүлэх зорилгоор илтэд бодлоготойгоор явуулж буй Таны энэ үйл ажиллагаа ОНТ-ийг удирдаж, энд тодорхой хэмжээгээр өөрчлөлт шинэчлэлт авчирах гэж хичээн зүтгэж байгаа миний эрх ашгийг ноцтойгоор хөндөж байгаа тул Таныг би энэ явуургүй үйл ажиллагаагаа зогсоохыг шаардахын хамт танай телевизийн хамт олныг чанартай сайн бүтээлээрээ шударгаар өрсөлдөхийг уриалж байна.

Монгол Улсын Хууль тогтоох дээд байгууллагад сэтгүүлчдийн армийг төлөөлж суудал эзэлсэний хувьд монголын сэтгүүл зүйн хөгжилд танай манай гэсэн ялгавартай сэтгэлээр бус, төвч шударгаaр хандаж ажиллаасай гэж эрхэм Танаас хүсье.

Эцэст нь олон түмэн үзэгчиддээ чанартай сайн бүтээл хүргэхийн төлөө мэтгэлцэж, сэтгүүл зүйн цаашдын хөгжлийн хандлага тогтолцоог эрүүл саруул байлгахын төлөө хамтран тэмцэж байх ёстой атал аягатай хоол булаацалдаж байгаа мэт тулга тойрсон хэлцэлд ОНТ-ийг татан оролцуулж байгаа энэ ичгэвтэр үйлдэлдээ Таныг Монголын телевизийн нийт уран бүтээлчид, сэтгүүлчдээс уучлал хүсэх байх гэж найдаж байна.

ОНТ хуулиар хүлээсэн үүргийнхээ дагуу шилжилтийн үеийн энэ мэт бэрхшээлээ хурдан гэтлэн давж, үзэгч тvмнийхээ эрх ашгийн төлөө үйлчлэх үүргээ цаашид ч бодитойгоор хэрэгжүүлсээр байх болно.

OНТ-ИЙН ЗАХИРАЛ Ц.ОЮУНДАРЬ

2010-10-17

SHARED SHAME

Aзи номхон далайн бvсийн орнуудын чуулганд тавьж буй бяцхан илтгэлийнхээ эхийг блогтоо оруулж байна. Зендее олон бусад санаа байгаа боловч егегдсен цагийн боломжинд тохируулан хэдхэн санааг голлон оруулсан болно. Ер нь цагийн боломж гарвал орхигдсон санаануудаа нэмээд энэ сэдвээ vргэлжлvvлж цааш нь бичье гэсэн бодолтой байна. Юу ч гэсэн юуны тухай ярьж байгаагаа та бvхэнтэй хуваалцъя гэж бодлоо. Алдаатай зvйлс байвал хэлтрvvлнэ гэж найдъя.


PUBLIC AND PRIVATE MEDIA IN MONGOLIA: SHARED SHAME


Here I would like to talk about three topics, which create conflict in the Mongolian media.

First, the legal situation and lack of transparency of ownership of private media put public and private media in a position of almost being enemies of each other. There is no way to talk about shared responsibility.

Second, the financial instability and small market size in Mongolia puts public and private media in somewhat of a dependent situation which we call “paid journalism”. There is not much opportunity to be a true journalist.

Third, many years of being legally vulnerable has put Mongolian journalists in a situation of being disinterested in developing their professionalism and ethical standards. There is no way for them to be proud of themselves, to be ethical or true to their profession.

Let me explain all of these one by one.


1. Why there is no way to talk about shared responsibility?


Media, especially the central, government controlled radio and television, used to be a very strong propaganda weapon for one particular party in Mongolia, and that was the MPRP - Mongolian Peoples Revolutionary Party, the former communist party. When the democratic revolution took place 20 years ago, the only thing the winning party, the MPRP, didn’t want to change was media ownership. Until 1996, when democrats first won an election, 6 years after the democratic revolution, there was not any private television or daily newspaper in the country. Three months after the MPRP lost its power in 1996, the first private television station, channel 25 television, began broadcasting. Also, the first private daily newspaper “Unoodor” or "Today" was born almost at the same time. Both had one ownership group and these were the most influential leaders in the MPRP.


So actually former communists were the first to create media pluralism in Mongolia, not because they realized media’s freedom, but because by law the winning democrats now started to control the state-owned central radio, television, and daily newspapers, and the MPRP needed their own weapon to hunt new democrats down.


From this beginning, private media in Mongolia had a very narrow purpose. Today the owners of all commercial television stations have strong ties to politicians. The mindset of politicians in Mongolia, who believe that the media is only a propaganda weapon, hasn’t changed at all during the last 20 years of transition.

The reason I’m saying this was that even though the democrats, whose slogan was to support press freedom, won in the 1996 parliamentary election, they still didn’t want the central radio, television, and daily newspapers to be independent. Whether Democrats or MPRP, they are politicians, and they want these propaganda tools.
Then in 2000, the Democrats lost the election and with that loss, they lost control of the central radio and television as well. From there, their fight against the status of the central radio and television network began, along with a desire to have their own media network.

That, I can say, was one of the main causes of the mushrooming number of private television stations.
A perfect example is that as the next parliamentary election nears in 2012, another two private television channels are about to open, and that will make 30 the total number of private television channels in Mongolia’s small sized market. Almost all of these private television channels have but one purpose and that is to serve their owner's political agendas.

Here I want to show part of the final report on last year’s presidential election monitoring; it is from one of the watchdog NGOs on media ethics, Globe International Mongolia:


Approaching the voting date of the Presidential Election in 2009, activity of the election campaigns had intensified. The Globe International NGO covered the last two weeks of media campaigning by the candidates via 5 TV channels (one public, four private) observing 1,324 hours’ coverage. The NGO summarized their conclusions on the monitoring as follows:

• The private TV channels did not provide an equal opportunity to the candidates

• The private TV channels presented one-sided, polarized and biased information on the candidates.

• News programs turned into election advertisements; and almost half of news coverage at private tv channels that we monitored presented paid-materials.

* During the private TV news programs, positive information about candidate for President, Enkhbayar was 83.1 percent and negative information on him was only 3.1 percent. Meanwhile, positive information about candidate Elbegdorj was 51.4 percent and negative information -33.1 percent. If comparing negative information about the two candidates, the difference is 10 times.

• Mongolian National Public Broadcasting Television performed its duty properly and ethically compared with other commercial TV channels.


In Mongolia some of the current general laws and regulations relating to media reporting during the election campaign apply equally to both public and private media: for example, provisions relating to "blackout" periods before the vote or the coverage of opinion polls. However, the air time limitation applies only to public media, not to private media. That’s why, during the election campaign, private TV channels can devote all of their air time for one particular candidate or party if they can, while MNB - the Public Broadcaster - only devotes 5-7% of its daily air time (during the last election, it was 7%).


Therefore, the effort of the one and only public TV station to be balanced is diluted by 20 something private TV stations’ unruly program policy, and in the final analysis, voters loose their right to have balanced reporting on the candidates and issues because of this conflicting situation.

The essence of a free media environment is that broadcasters and journalists are not told what they may, or may not, say or write. The essence of private broadcasting is being opportunistic and making money, especially during the election campaigns where lots of cash can be distributed in a short period of time. These two essences didn't find their balance in the media field of Mongolia, and unless a law on broadcasting is passed that can regulate this situation, nothing will ever change. We will see how this plays out in the 2012 election campaign.


2. Why does the financial instability or small market size puts public and private media in a much dependent situation?


As I stated above, private television channels’ purpose is not for the development of the television industry, or media pluralism, or making money on advertisements. According to the survey, the total advertising capacity in Mongolia is about 10 million dollars.
If one divides this number into 17 broadcast channels + 13 cable channels, the average monthly revenue is only $27700.
($10 000 000 : 12 months = $833 333.
$833 333 : 30 channels = $27 777)

If you compare this monthly income from advertisements with the total cost of employees’ salaries, (let’s say each station’s average number of employee is 50, and their monthly salary is $400, so the total fund is $20 000) the difference will be just $7 777.
So it is obvious that there is no way that this much revenue can make private television stations financially viable.

- So their content has to be converted into paid materials.

- Making original content gets expensive, so they prefer to fill their time with unlicensed movies, entertainment shows, and soap operas because they are free or cheap.

- Hiring professional experienced journalists who have skills and strong ethics is expensive, so they prefer young journalists, or students who can just covers press conferences, workshops etc. When they cover serious topics, they often make serious mistakes, and when hauled into court as a result, they often lose their case. Let me show a final report on defamation cases study by Globe International NGO with the support of the US Embassy in Mongolia.


In total, 39 civil defamation cases were heard by the Mongolian courts in 2008, and 21 were against media and journalists. In 71.4% of civil defamation cases, the media and journalists lost and only in 9.5%, did they win.


At MNB, the financial situation also puts us in a dependent situation. The budget is discussed in parliamentary session each year, so it requires lobbying members of parliament twice a year, and during the lobbying most members ask for favor which are mostly to be shown on public television’s prime time news or talk shows. We have 76 members in the parliament, and imagine how much time we are forced to devote to them. It is true that MNB serves politicians a lot, covers them wherever they go, whatever they do. So this financial instability in both public and private media gives us a SHARED SHAME, not a shared responsibility for public interest or media ethics.


3. Why journalists are not proud of themselves for being ethical or true to their profession


We have both criminal and civil defamation laws against journalists. We have laws on state secrets, and no one knows what is secret until you violate the law. The list of secrets is secret. Khafka!! . However, up to now the right to protect the source of information is not legalized in Mongolia. Every case of being in court on this matter puts journalists in jail or sees them heavily fined.


There is no relationship between gaining public trust and gaining market size. In other words, there is no cash award for being professional, nor is there a cash penalty for being unethical. For example, two newspapers cover the same story. One reveals corruption, being true and professional, the other publishes paid for material from the company or authority. The company or authority brings the other newspaper into court saying the newspaper revealed some state secret. That newspaper has a very good chance of being found guilty. The most unfortunate part is that this situation has no effect on sales because the subscription process is mostly automatic with agreements from big companies, government organizations and political parties. Here you can see which one is "awarded" and which one got "penalty".


This has been the situation for the last 20 years, and more and more journalists prefer to cover easy events such as press conferences and workshops and their backsides, instead of covering serious stories such as corruption.


Conclusion and recommendation


Public or private, the media is not a clothing or construction business. It has a strong influence on the public mind and it touches people’s daily lives. So we must have the same responsibilities. We have to share it equally. The problem is that the best intentions can't remedy this situation because we in Mongolian do not have a long tradition or much experience in democratic culture.


So last spring a group of people joined a committee that was organized by the president's office to work on creating a draft law on media and broadcasting and had several discussions on the topic. This draft, if passed into law, will provide a shared responsibility for media ethics, wide access to public documents, media self-regulation and hopefully, this changed legal situation will serve to encourage journalists to be professional, and skillful in investigative reporting.


Where the media is strong, there will be a less corrupted and healthier society. That is what we journalists, we Mongolians want, that is what shared responsibility is about. Keep your fingers crossed for us.

Thank you for your attention.

2010-10-12

Бизнес хийж буй улсууд зевхен менгений л телее ажилладаг гэж vv?

Biznetworkiin нэг гишvvн доорхи зvйлийг хэлэлцvvлгийн сэдэв болгон бичжээ. Vvнээс vvдээд терсен сэтгэгдлээ хуваалцахаар бяцхан тэмдэглэл оруулснаа бичвэрийн доор хех енгеер ялган бичлээ. Та бvхэн ч бас сэтгэгдлээ хуваалцаарай.

.....Америкийн нэгэн бизнесмэн залуу амралтаараа эмчийн зөвлөснөөр Мексикийн нэгэн жижиг тосгонд очиж амарчээ. Очсон өдрийнхөө өглөө ажлаас нь ирсэн сэтгэл зовоосон дуудлагаас болж шөнө унтаж чадахгүй болохоор нь тэр далайн эргээр жаахан алхаж, толгойгоо сэргээхээр шийджээ. Ганцхан загасчинтай нэг загасчны онгоц зогсоолд ирж зогсохыг нь хартал дотор нь хэд хэдэн шар сэлүүрт туна загас ачаатай байлаа. Америк залуу Мексик загасчинд загасыг нь магтаж найрсаг үг хэлээд,
“Та эднийг барих гэж хэр удсан бэ?” гэж Америк эр асуухад нь,
“Өө нэг их удаагүй ээ”, гэж Мексик эр Англиар гайхалтай цэвэрхэн хариулав.
“Тэгвэл дахиад жоохон цаг гаргаад бүр олон загас барихгүй яасан юм бэ?” гэж Америк эр асуужээ.
“Өө. Гэрийнхэн, бас хэдэн найздаа өгөхөд хүрэхээр загас барьчихсан юм чинь. Болно болно” гэж нөгөө нь хариулав.
“Тэгээд. . . (жоохон гайхсанаа) одоо юу хийх юм бэ?”
Мексик эр өөдөөс нь харж инээмсэглээд “Би их орой унтдаг л даа. Загасаа гялс барьчихаад үлдсэн цагаа хүүхдүүдтэйгээ тоглож, эхнэр Жюлиатайгаа өдөр хальт сиестадаж (цэцэрлэгт байдаг шиг өдрийн унтлага), орой нь тосгоноор хэсч, дарс шимэнгээ амиго нартайгаа гитар тоглож өнгөрөөдөг. Би ч завгүй амьдардаг юм шүү, сениор” гэж хариулжээ.
Америк эрийн инээд нь хүрч, жаахан пээдийгээд “Ноёнтон, Би Харвардын их сургуульд Бизнесийн Удирдлагын Магистраа хамгаалсан. Тиймээс танд тусалж чадна шүү. Та загас барихдаа их цаг зарцуулж байгаад өөртөө шинэ завь худалдаж ав. Тэгээд удалгүй илүү багтаамжтай хэд хэдэн завь худалдаж авах хэрэгтэй. Тэгж ажиллаж чадвал удалгүй бүтэн флот загасны онгоцтой болж болно шүү дээ” гэв.
Тэгээд цааш нь “Ченжүүдэд загасаа өгч байснаас өөрөө жижиг савлах үйлдвэр нээгээд шууд хэрэглэгчдэд хүргэх хэрэгтэй. Тэгснээр та бүтээгдэхүүн, үйлдвэрлэл, хуваарьлалтаа хянах боломжтой болно. Тэгээд мэдээж энэ жижиг тосгоноос Мексик хот рүү нүүгээд, дараа нь Лос-Анжелес, тэгээд Нью Ёркод очих хэрэгтэй. Том газруудад та зөв менежменттэйгээр өсч буй бизнесээ удирдан явуулах боломжтой болно.” Гэжээ.
Мексик эр бодлогошрон, “Гэхдээ Сениор, ингэхийн тулд хэр удах вэ?” гэж асуухад, Америк эр “15 – 20 жил, үсрээд л 25 жил болно” гэж хариулав.
“Хммм. Тэгээд яах вэ? Сениор”
Америк эр хөгжилтэй инээгээд “Наадах чинь хамгийн гоё хэсэг нь байхгүй юу даа. Цаг нь ирэнгүүт та компанийнхаа хувьцааг анхдагч зах зээл дээр гаргаж, зараад тэгээд л баяжина шүү дээ. Хэдэн саяар нь олж болно.”
“Хммм. Хэдэн саяар нь аа?” гэж гайхан, баярлан хэлснээ, “Тэгээд яах вэ? Сениор”
“Яахав дээ. Тэгээд л та тэтгэвэртээ гараад орой унтаж, гялс хэдэн загас барьж, үлдсэн цагаа хүүхдүүдтэйгээ тоглож, өдөр эхнэрийнхээ хамт сиестадаад, орой нь тосгоноороо зугаалж, дарс шимэнгээ амиго нартайгаа гитар тоглож болно шүү дээ. . .”
Хэ хэ хэ. Тэгэхээр ямар ялгаа байна вэ? Тийм ээ.

Энд xамгийн гол нэг зүйл дутуу орxигдсон юм шиг байна. Том зүйл бүтээxээр xөдөлмөрлөж түүнийxээ үр дүнг үзнэ гэдэг ажлыг зүрx сэтгэлээсээ xийдэг xүн бүрийн жинxэнэ аз жаргал нь байдаг. Бизнесмэн эрд юмыг тэгж дор нь ургуулж сэтгэж xийж бүтээж болоx гарцыг xарж байна гэдэг сайxан. Түүнийгээ ажил xэрэг болгоод үр дүнг нь үзнэ, тэр үр дүн нь ганц түүнд биш, зуу зуун xэрэглэгчдэд бас xүрсэн байна, зуу зуун ажилчид нь түүнийг сайнаар дурсаж явна гэx мэтээр бодвол xийж бүтээxийн жаргалыг би л xувьдаа баxарxдаг. Загасчин эрд бол гэр бүл найзуудтайгаа цагийг өнгөрөөж амар тайван амьдраx нь бас л нэг жаргал. Эрxий xуруу чигчий xуруу xоерыг xарьцуулаx аргагүй. Ер нь бизнес xийж байгаа улсуудыг мөнгөний л төлөө ажиллаад байдаг мэт буруу сэтгэлгээ нийгэмд иx газар авчээ. Уг нь тэдний чинь иxэнx нь xийж бүтээж буй зүйлээсээ сэтгэл xанамж авч, тэр ч чанараараа улс орны xөгжлийг xөдөлгөгч гол xүч нь болж байдаг нийгмийн xамгийн үнэт эд эс гэж би боддог. Аз жаргалын туxай төсөөлөл xүн бүрт өөр өөр байдаг болоxоор нэгнээ xүндэтгэж, байгаа юмыг байгаагаар нь xүлээж авч сураxыг эрмэлзэx xэрэгтэй байx. Xэрвээ зөвxөн xүрэx үр дүнг xарьцуулж xараад, ерөөс адилxан л юм бна, яаx гэж ингэж илүү xөдөлмөрлөx xэрэгтэй гэж асууx юм бол амьдраx ч ерөөсөө утгагүй болоx биш үү? Бүгд л үxэx юм чинь амьдраx xэрэг байна уу гэж асуувал ямар утгатай байxав? Тэгэxээр гол бүxэн далайд цутгана гэдэг шиг үxэлд xүрэxээс өмнө xүн бүр өөр өөрийн жимээр, зарим нь уулын бяцxан горxи шиг, зарим нь олон амьтныг ундаалсан иx мөрөн шиг, зарим нь замагт нуур шиг, зарим нь булаг шанд шиг амьдардаг байx.

2010-09-26

MNB-ийн 2 суваг vндэсний болон хэлний цеенхед зориулагдана.

ЮНЕСКО-гийн Парис тевтэй хэвлэл мэдээллийн салбарын тэргvvн Монгол улсад цеен хоногоор ажиллах хугацаандаа 2006 оноос хойш Баян-Өлгий аймагт хийсэн судалгаануудынхаа vндсэн дээр vндэсний болон хэлний цеенхед мэдээлэл авах, сурч боловсрох, нийгмийн амьдралд идэвхтэй оролцогч болоход нь дэмжлэг vзvvлэхэд чиглэсэн тодорхой санаачилга теселд санхvvжилт олгох шийдвэр гаргахаар 2 тесел уралдуулсан юм. Vvнээс манай байгууллагаас оруулсан vндэсний болон хэлний цеенхед зориулсан олон нийтийн радио телевизийн бие даасан 2-р суваг байгуулах тесел шалгарсан билээ. Энэ тухайгаа twitter-т оруулахад зарим twitter-чид vндэсний болон хэлний цеенх гэж юу гэсэн vг болох талаар асуусан байх тул теслийнхее товчилсон хувилбарыг танилцуулахаар блогтоо оруулж байна.

Tеслийн нэр: Монгол улсын доторхи vндэсний болон хэлний цеенхед зориулсан олон нийтийн радио телевизийн 2р суваг байгуулах


Oршил

Ìîíãîë óëñ нь хэдэн мянган жилийн тэртээгээс олон ¿ндэстэн ястны ºлгий нутаг байсаар ирсэн хэдий ч Vндсэн хуулиараа бvх нийтийн ардчилсан сонгуулиар тºрийн эрх барих дээд байгууллагаа сонгодог нэгдмэл б¿тэцтэй улс билээ.


Нэгдмэл улсын дотор орших ¿ндэсний болон хэлний цººнх нь юуны ºмнº эх хэлээрээ сурах, харилцах, ºвºрмºц ёс заншил, аялга, соёлоо баримтлах, хадгалан үлдэх, шашнаа шүтэх, шашныхаа зан үйлийг үйлдэх боломжоор хангагдсан байх учиртай талаар олон улсын конвенцvvдэд тодорхой заасан байдаг. Гэтэл Монгол улсын хувьд ¿ндэстний болон хэлний цөөнхийн эх хэлээрээ сурах боломжийг нэмэгдүүлэх чиглэлээр тодорхой ажлууд маш бага хийгдсэн, байгаа цººн нь тэдний эрэлт хэрэгцээнд тэр бүр нийцэхгүй, эх хэл дээрээ мэдээлэл авах эрх үндсэндээ хэрэгжихгүй, тухайлбал хамгийн их байдаг ¿ндэсний цººнх болох казах (аймгийн нийт хvн амын 88.7%) иргэд л гэхэд аймагтаа Монгол улсын төрийн албан ёсны хэл болох Монгол хэлийг сурах бололцоогоор тºдийлºн хангагдааг¿й, ¿¿нд нь төрөөс тууштай бодлого явуулж, дорвитой дэмжлэг үзүүлдэггүй, казахууд ч төдийлөн хичээл зүтгэл гаргадагг¿йгээс аймаг орны хэмжээнд удирдах боловсон х¿чний сонголт хийхэд монгол хэл мэддэг х¿нээр илт дутагдах байдалд х¿рснийг судалгаа харуулж байна.

Энэ байдлаас vvдээд казах иргэд төр, засгийн бодлого, нийгмийн үйл явцын тухай мэдээлэлгүйгээс сурч боловсрох, нийгмийн харилцаанд оролцох зэрэг олон зүйлд сөргөөр нөлөөлж байгаа төдийгүй энэ байдал нь тэнд байгаа халх ¿ндэстн¿¿дэд ч сөргөөр нөлөөлж, ш¿¿н таслах ажиллагаанд монгол хэлг¿й ш¿¿гч монгол х¿ний хэргийг орчуулагчг¿йгээр ш¿¿ж Монгол улсын хуулийг болон х¿ний эрх зөрчсөн тохиолдол хэвийн ¿зэгдлийн хэмжээнд тулж очоод байна.


Тºслийн товч танилцуулга

“Хэлний бэрхшээлээс болоод Баян-Өлгий аймгийн иргэд МVОНРТ-ийн нэвтvvлгийн агуулгыг бvрэн ойлгож хvлээж авдаггvй” гэж НVБ-аас хийсэн судалгаа дvгнэжээ. Хºвсгºл аймгийн Цагааннуур суманд нийт хvн амын 30 хувь нь тува хэлтэй цаатан урианхай нар амьдардаг. Гэтэл тэнд тува хэл дээр гардаг нэг ч хэвлэл мэдээллийн эх vvсвэргvй байна гэдгийг мен судалгаа илчилжээ.

2006 оноос эхлэн ЮНЕСКО-гоос Монгол улсын доторх үндэстний цөөнх, тэр дундаа Баян-Өлгий аймагт амьдрах казах иргэдийн эх хэлээрээ мэдээлэл авах, үйлдвэрлэх, солилцох эрхийг хангах чиглэлээр олон уулзалт, судалгаа, семинар, зөвлөлдөх уулзалт зохион байгуулсан билээ. Гэхдээ урт удаан хугацаанд дэлгэрvvлэн хегжvvлсэн энэхvv сэдэв нь эцэстээ радио телевизийн сувгийг дангаар нь казак иргэдэд биш, харин Монгол орны хэмжээн дэх нийт нийт хvн амын 15%-ийг эзэлдэг 14 терлийн ¿ндэстэн ястны хэлний цөөнхийг б¿гдийг нь хамруулсан бодлого явуулдаг дагнасан суваг байгуулах замаар шийдэх нь з¿йтэй гэсэн дvгнэлтэнд хvрсэн билээ.


Ìîíãîë óëñûí òåëåâèçèéí ñàëáàð íü 43 æèëèéí õºãæëèéí ò¿¿õòýé, харин улс даяар цацах урт долгионы радио нэвтр¿¿лгийн т¿¿х тэртээ 1934 оноос эхтэй юм. Газар нутгийн болон хүн амын 8О% гаруйд нь хүрч мэдээлэл түгээдэг, нүүдэлчин монгол түмний амьдралын хэв маягт нэн тохиромжтой, хамгийн бага зардлаар тасралтгүй мэдээлэл хүлээн авч болдог зэрэг олон давуу тал Монголын Радиод бий.

Moнголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз нь аль аль салбартаа хамгийн ахмад нь бºгººд материаллаг бааз, туршлага, мэргэшсэн боловсон хvчнээрээ бусад радио телевиз¿¿дээс илтэд ялгарах хэмжээнд байдаг билээ. Moнголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевизийг хамтад нь МNB хэмээх бөгөөд 2005 оноос радио 71, телевиз 38 жилийн туршид тºрийн мэдэлд байсан статусаасаа салж, хуулиар олон нийтийн статустай болсон юм.

МҮОНРадио нь 2ОО5 оноос Үндэсний цөөнхөд зориулсан казак хэлний нэвтрүүлгийг 7 хоногт 1 удаа явуулж байгаа боловч студи, сувгийн боломжгүйгээс бусад /дөрвөд, буриад, урианхай, тува, цаатан буюу духа/ хэлээр нэвтрүүлэг явуулж чадахгүй байна. Энэ байдал телевизийн хувьд ч ижилхэн бегеед ОНТ нь одоогийн байдлаар зевхен Казак хэлтнүүдэд зориулсан нэвтрүүлгийг хоёр долоо хоногт нэг удаа хагас цагаар бэлтгэн явуулж байгаа нь цагийн давтамж хангалтгvйгээс vр дvн багатай байгаа юм.

MNB нь одоо нэг л сувгаар нэвтрүүлгээ цацаж байгаа бөгөөд нэмэгдэл нэвтрүүлгүүдийг бий болгох цагийн орон зай хязгаарлагдмал байна. Гэхдээ Олон нийтийн радио, телевизийн тухай хуулийн 7.2-т зааснаар нэмэлт сувгийг ашгилах эрх нээлттэй байгаа юм.


Давхардсан д¿нгээр судалгаанд хамрагдагсдын 91% нь ãàäààä áîëîí äîòîîä óëñ îðíóóäûí, ìºí ººðò õýðýãòýé ñîíèðõîëòîé ìýäýý ìýäýýëëийг олж авах õàìãèéí ãîë ýõ ñóðâàëæыг телевиз гэж хариулсан байна. Харин удаалж буй мэдээллийн хэрэгслvvд болох сонин сэтгvvлvvд нь алслагдсан Баян-Өлгий аймгаар жишээлээд бодоход vр дvнтэй хэрэгсэл байж чадахгvй юм. Харин тvvний дараа жагсаж буй «зееврийн радио» нь vндэсний цеенхед зориулсан тусгайлсан суваг байгуулахад маш vр дvнтэй 2 дахь хэрэгсэл болж байна. Иймд MNB-ийн дэргэд байгуулахаар зорьж буй телевиз радиогийн нэгдсэн редакцитай бие даасан 2-р суваг нь хамгийн их эрэлттэй мэдээллийн хоер гол хэрэгслийг ашиглан vндэсний болон хэлний цеенхед зориулсан vр дvнтэй хетелберийн бодлого хэрэгжvvлэх хамгийн зев шийдэл болохоор байна.

¯çýã÷äèéí òåëåâèç ¿çäýã öàãèéã òîäîðõîéëîõîä дийлэнх ¿çýã÷èä 19.30 öàãààñ 23.00 öàãèéí õîîðîíä èõýâ÷ëýí òåëåâèç ¿çäýã áàéíà. Äýýðõ ñóäàëãààíû ä¿íãýýñ õàðàõàä vзэгчдийн телевиз vздэг оргил цагийн vргэлжлэх хугацаа дэндvv бага байгаа нь дагнасан суваг байхгvй тохиолдолд vндэсний болон хэлний цеенхед зориулсан нэвтрvvлгvvд оргил цагт хуваарилагдахгvй хоцрох магадлалтай юм. Харин MNB бие даасан телевизийн 2-р сувагтай болбол үндэсний болон хэлний цөөнхөд мэдээллийг унаган хэлээр нь хүргэж, Олон нийтийн радио, телевизийн тухай хуульд тодорхойлсон хөтөлбөрийн бодлого, олон талт нэвтрүүлгүүдийг орчуулгын хэлбэрээр болон шинээр бэлтгэн xvргэх болно.


Тºслийн ач холбогдол

ÌNB-ийн 2 сувгийн ýðõýì çîðèëãî нь мoнгол улсын доторхи vндэсний болон хэлний цеенхийн эрх ашигт нийцсэн мэдээ мэдээлэл, хууль эрх зvй, танин мэдэхvйн хетелбер бэлтгэхдээ тåëåâèç радиогèéí îëîí óëñûí ÷àíàðûí øààðäëàãûã õàíãàñàí ýëýãñýã äîòíî, ¿íýí çºâ, ò¿ðãýí øóóðõàé байх шинж чанарыг эрхэмлэн Ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé îþóíû õºðºí㺠îðóóëàã÷, ñàëáàðòàà òýðã¿¿ëýã÷, Ìîíãîëûí õýâëýë ìýäýýëëèéí õºãæèëä ÿìàãò õóâü íýìðýý îðóóëàã÷ суваг áàéõ ÿâäàë þì.

Ñòðàòåãèéí òîäîðõîéëîëò:

¯éë÷ë¿¿ëýã÷äèéí õýðýãöýý øààðäëàãàä á¿ðýí íèéöýõ¿éö ¿ðãýëæ øèíèéã ýðýëõèéëñýí íýâòð¿¿ëýã, ìýäýý ìýäýýëýëýýð õýðýãëýã÷äèéí îþóíû öàíãààã òàéëæ, vндэсний болон хэлний цеенхийнхний äîòíû íºõºð áîëîí телевшиж, MNB-ийн íýð õ¿íäèéã ºñãºæ, çàõ çýýëä ýçëýõ õóâü õýìæýýã íýìýãä¿¿ëýõ ñòðàòåãèéã áàðèìòëàí àæèëëàíà.

Çîðèëòóóä:

· ÌNB-ийн телевиз радиогийн бие даасан сувгийг ¿¿ñãýí áàéãóóëàõ ¿éë àæèëëàãààã 2011 оны Цагаан сар гэхэд эхлvvлэх, òîãòâîðæóóëàõ

· Áîëîâñîí õ¿÷íèé õóâüä ãýðýýò áîëîí ¿íäñýí òóðøëàãаòàé íýð õ¿íä á¿õèé ÷àäâàðëàã áîëîâñîí õ¿÷èíã ñîíãîí àâ÷ vе шаттай сургалтанд хамруулан ìýäëýã, óð ÷àäâàðûã íü äýýøë¿¿ëýõ

· Çàõ çýýëèéí õóâüä çîðèëòîò çàõ çýýë болох vндэснèé болон хэлний цеенхийг ÌNÂ-ийн 2 дугаар сувгийг áàéíãà ¿çäýã áîëãîõ

· Òåëåâèç радиогèéí ñòóäèéí òåõíèê, òîíîã òºõººðºìæèéг õ¿÷èí ÷àäëûнх íü хувьд á¿ðýí àøèãëàõ

Ýíýõ¿¿ òºñëèéí õýðýãæèëòèéí à÷ õîëáîãäëûã äàðààõ áàéäëààð òîäîðõîéëæ áoлно:

· Үндэстний цөөнх болон бусад үндэстэн ястны эвсэн найрамдах, бие биенийхээ хэл, соёл, шашинд хүндэтгэлтэй хандахад дэмжлэг үзүүлсэн том алхам болно.

· НҮБ-ын з¿гээс амлаж буй тусламжийг ¿р д¿нтэй зохион байгуулснаар уëñûíõàà ãàäààä õàðèëöààã áýõæ¿¿ëíý.

· Teлевиз радиогийн дагнасан сувагтай болсон ¿ндэсний цººнхийн хэл соёл зан заншил нь сэргэснээр Монгол улсын соёлын ерºнхий хºгжилд том хувь нэмэр оруулна.

· Далд байсан, тэр б¿р статистик мэдээлэлд тусгагддагг¿й олон жижиг үндэстэн, ястнууд ил болж, энэ чиглэлд хийх тодорхой асуудлуудад дүн шинжилгээ хийх боломжийг нээж, тºрийн бодлогод эерэг нºлºº ¿з¿¿лнэ.

· Манай улсын хэмжээнд хамгийн олон байдаг ¿ндэсний цººнх болох казахуудын амьдардаг Баян-Өлгий аймaг нь төвөөс алслагдсан, дэд бүтэц хөгжөөгүй, томоохон үйлдвэр, аж ахуйн нэгж байхгүй зэрэг дутагдалтай байдлаас ¿¿дэн тэнд амьдарч буй казах иргэд болон тэдний дунд амьдарч буй цөөнх Монголчууд ажилгүйдэл, ядууралд нэрвэгдэх, эрүүл мэндээ хамгаалуулах, сурч боловсрох эрхээ эдлэхэд нь ихээхэн таагүй нөлөө үзүүлж байгаа ºнººгийн байдлыг телевиз радиогийн x¿чтэй мэдээллийн хэрэгслийг ашиглан соён гэгээр¿¿лж, амьдрах ухаанд сурган, нийгмийн эерэг уур амьсгалыг б¿рд¿¿лнэ.

· Óëñ îðíû ýäèéí çàñãèéí ºñºëòºíä ò¿ëõýö ºãч, мэдээлэл технологийн ñàëáàðын õºãæèлд шинэ суваг нь бас нэгэн дэвшил авчирна.

MNB-ийн телевиз, радиогийн шинэ суваг /цаашид хамтад нь 2-р суваг гэх/ íýýí àæèëëóóëàõûí à÷ õîëáîãäлыг тоймловол:

· Үндэсний цººнхºд дагнасан сувгийг унаган хэл дээрээ ¿зэж, цаг ¿eийн мэдээллээс тасрахгvй байх бодит боломж нээгдэж, нийгмийн мýäýýëëèéí ò¿âøèí, ñî¸ë áîëîâñðîë, ¿ð ºãººæ íýìýãäýíý.

· Мартагдаж байгаа болон Монгол улсын тºрийн албан ¸сны хэлийг сурах, зайны сургалтад хамрагдах боломж нэмэгдэж, хýðýãëýýíèé ñî¸ë äýýøèëíý.

· Үндсэн сувгийн ºдрийн програмд багахан цагийн нэвтр¿¿лэгтэй байх нь тэдний хувьд алагчлуулсан мэт сэтгэгдэл тºр¿¿лээд байдаг сэтгэл з¿йн нºхцºл байдал ººрчилºгдºнº.

· Олон жилийн судалгаагаар нийт телевиз vзэгчдийн оргил цаг нь ердºº 2-3 цаг vргэлжилдэг. Энэ цаг нь ¿ндэсний болон хэлний цººнхºд ч бас хамаатай. Гэтэл телевиз¿¿д нь богинохон ¿ргэлжлэх энэ ¿нэтэй цагаа ¿ндэсний цººнхºд зориулсан нэвтp¿¿лэгт зарцуулах боломжг¿й. Харин тусдаа сувагтай болсноор оргил цагийн хуваарилалт цººнхºд ч мºн адил ижил хэмжээгээр х¿ртээмжтэй ноогдох болно.


Редакци байгуулах

МNB-ийн vндэсний болон хэлний цеенхед зориулсан 2-р суваг нь MNB-ийн одоогийн бvтцэд Еренхий захиралын шууд удирдлага дор шинээр бий болгох бие даасан редакцийн зохион байгуулалттай байна.

Редакци нь радио, телевиз, онлайн хэлбэрээр мэдээ мэдээлэл, нэвтрvvлэг бэлтгэх чадвар бvхий 25-30 хvний бvрэлдэхvvнтэй байна. Pедакци нь телевизийн, радиогийн гэж салбарлахгvй. Иймд боловсон хvчнээ сургаж бэлтгэх, сонгож авахдаа мэдээ мэдээлэл, нэвтрvvлгийг радио телевизийн хоер хувилбараар хийх чадвартай байхаар тооцож бэлтгэнэ.

Редакцийн бүтцийг тоймловол:

  • Ерөнхий редактор 1
  • Сэтгүүлч, хөтлөгч, орчуулагчид 11-16 (казак, буриад, цаатан, тува, дервед, баяд, урианхай)
  • Найруулагч/продюсер 5
  • Зураглаач, графикч 5
  • Инженер, техникчид, эвлvvлэгч 3

Cувгийн ºäºð òóòìûí ¿éë àæèëëàãààã 2-р сувгийн çàõèðëààð òîëãîéëóóëñàí çàõèðãàà ã¿éöýòãýíý.

Зàõèðàë íü ¿éë àæèëëàãààãаа олон нийтийн радио телевизийн тухай Монгол улсын хууль болон MNB-ийн vндэсний зевлелеес баталсан дотоод журам, бодлого зохицуулалтын хvрээнд хетлен явуулна.


Хетелберийн бодлого
2-р сувгийн программын зорилт нь едерт 6 цагийн урьдчилан бэлтгэсэн нэвтрvvлгvvд, 10 цагийн шууд эфир явуулдаг болох явдал байна. Гэхдээ vндэcний цеенхеес бvрдсэн сэтгvvлч, хетлегч, боловсон хvчнийг сургаж чадавхижуулах ажлаас хамаарч, энэ зорилтод мэдээж тийм хурдан хvрэхгvй. Эхний үед нэвтрүүлгийн хөтөлбөр нь телевизийн хувьд 18:00 цагаас 23:00 цаг буюу таван цагаар үргэлжилж, сувгийн бусад цагт урьд өдрийн нэвтрүүлгийг давтах, мөн МҮОНРТ-ийн сонин содон, нийтлэг нэвтрүүлгүүдийг цеенхийн хэл дээрх хадмал орчуулгатайгаар давтан явуулж байна.рин радиогийн хувьд eдөрт 14 цагийн программ бэлтгэн дамжуулax боломжтой.

Орон нутгийн багийг бvрдvvлэх, чадавхижуулаx
Монголын ихэнх vндэсний болон хэлний цеенх амьдардаг Баян-Өлгий, Ховд, Увс, Хевсгел, Хэнтий аймгуудад нэг нэг сурвалжлах групп бэлтгэн сургаж байрлуулна. Сэтгvvлч болон зураг авалтын баг нь едерт 3-4 бvрэн дуусгасан мэдээний багц ирvvлнэ гэж бодвол MNB-ийн 2-р сувгийн едер тутмын хетелбер нь орон нутгийн мэдээ мэдээллээр баялаг болох боломж бvрдэнэ.

Vндэсний цеенхийн хэлээр ярих сэтгvvлч, нэвтрvvлэгч, хетлегч нарыг сонгон шалгаруулах, сургалт явуулах
MNB нь тевд болон орон нутагт ажиллах бvх л хетлегч, нэвтрvvлэгч, сэтгvvлчдээ еерийн дотоод неец бололцоогоо ашиглан хэвшиж тогтсон сургалтын програм туршлага дээрээ vндэслэн
сургаж бэлтгэнэ. Ингэхийн тулд авъяастнуудыг сонгон шалгаруулах шалгаруулалтыг энэ теслийн vйл ажиллагааны xэрэгжилтийн xvрээнд хийнэ. Mэдээ бичих боловсруулах, зураг авах болон техникийн сургалтаас гадна орон нутгаас шилэн кабелаар дамжуулан мэдээ мэдээллийг хэрхэн тевд саадгvй дамжуулах арга техникийг заах нь сургалтын салшгvй нэг хэсэг байна. Учир нь шуудан холбооны найдваргvй тогтолцоотой манай оронд Ховд Увс Баян-Өлгий мэтийн алслагдсан аймгаас хальс едер болгон илгээх боломж багатай юм.

2010-09-21

Телевизийн хураамж тойрсон бяцхан эргэцvvлэл

Biznetwork дээр хэсэг гишvvд "Олон нийтийн телевиз биднээс давхар татвар аваад байгаа юм биш үү" гэсэн хэлэлцvvлэг явуулж, бас ч нэлээд олон гишvvд санал бодлоо хуваалцан оролцсоныг олж хараад бяцхан тайлбар хийхээр шийдлээ.

Xэлэлцүүлгээс xараxад ихэнх гишvvд МҮОНТ-ийг төр засгийг хэт сурталчилдагт дургүйцжээ. Яг үнэндээ би ч дургүй. Гэxдээ тэр улс төрчид чинь ард түмний татвараас бүрддэг төсвийг xуваарилаxдаа яг л өөрийнxөө мөнгийг xүнд өгч байгаа юм шиг аашилдгийг xэн бүxэн мэднэ. Иx xурлын бараг гишүүн болгон ийш тийшээ яваxдаа манай хэдэн сэтгvvлчдийг авч яваx гэнэ. Яваxгүй гээд xэлээд үз л дээ. Төсөв xэлэлцэxэд xарин ч нэг заналтайгаар эсрэг кноп дарна даа. Ийм байдалд байгаа бид яаx ёстой вэ?

Xураамжийн гол санаа нь маш энгийн. Ард түмний төлдөг мөнгийг бид тэднээр дамжуулаxгүйгээр ард түмнээс өөрсдөөс нь шууд авдаг байвал яасан юм бэ гэсэн санаа. МҮОНТ татвар төлдөг ард түмэнд биш, түүнийг дунд нь xуваарилж байгаа улс төрчдийн занганд байгаад байгаа учраас л тэдэнд үйлчлэxээс өөр аргагүй байдалд байдаг. Xэрвээ улс төрчид зүгээр л *та нар олон түмний эрx ашгийг сайн xамгааллаа шүү, бидэнд их шvvмжлэлтэй хандаж засгийн ажилд их тус боллоо, сайн байна* гээд өгчиxдөг байсан бол бид тэдгээр гомдоллоод байгаа хvмvvсийн шүүмжлэлийг дуртайяа xүлээн зөвшөөрөxсөн.

Гэхдээ энд улс терчдийн буруу гэж юу байхав. Хэн ч гэсэн байгаа боломжийг ашиглах эрхтэй. Ийм тогтолцоо улс терчдийг болон олон нийтийн телевизийг ийм л байдалд оруулдаг учраас биднээс тvрvvлж хегжсен улс орнууд энэ асуудлыг "vзэгчдийн хураамж" хэмээх тогтолцоогоор шийдээд иржээ. Японы NHK vvний маш том vлгэр жишээ. NHK нийт япон айл ерхийн 90 хувиас нь хураамж тевлерvvлж чаддаг. Тиймдээ ч тэд хvчирхэг, хараат бус, жинхэнэ эрх челеетэй ажиллаж чаддаг. Япон хичнээн хvн амтай билээ. Тэгээд 90% нь хураамжаа телдег гээд бодоод vз. Тэгээд дээрээс нь бас ивээн тэтгэлэг, дэмжлэгvvдийг томоохон тесел хетелберvvд дээрээ байнга босгоно.

Гэтэл монголын 800 000 орчим айл ерхийн 10 ч хvрэхгvй хувиас нь бид сарын 1$ хvрэхгvй хураамж авдаг. Тэгэхээр бид тесвийн царай харахгvй гээд ч яалтай билээ.

Хэзээ нэг хvн болгон xураамжийн цаад ач xолбогдлыг ойлгож, хэзээ нэг айл болгон xураамжаа төлдөг болж МVОНТ жинхэнэ олон тvмэндээ vйлчилдэг, төсвөөс болон тvvнийг хуваарилдаг улс терчдеес бүрэн ангижирсан болох бол доо. Иx л xугацаа ороx байx даа...

2010-09-15

"Аврал эрсэн эх дэлхий" уралдааны талаар едрийн сонинд егсен ярилцлага

Vндэсний олон нийтийн телевизээс Монголын нийт уран бvтээлчдийн дунд “Аврал эрсэн эх дэлхий” сэдэвт телевизийн богино хэмжээний бvтээлийн уралдаан зарласан билээ. Энэ талаар едрийн сониноос авсан товчхон тодруулга ярилцлагыг хvргэж байна.

1. Аврал эрсэн эх дэлхий уралдааны зорилго юу вэ?
Дэлхий гэдэг нэг л бемберцег дээр бид цорын ганц нарыг тойрон амьдарч байгаа. евчилж байна гэдгээ едер ирэх бvр хатаж байгаа гол мерен, еерчлегдеж байгаа цаг уур, vер ус, ган гачигаараа илэрхийлж, «евдеж шаналж байхад минь битгий нэмж евтгееч» гэж эх дэлхий маань аминдаа л хэлээд байгааг жирийн хvмvvс сонсохгvй байна. енөөдөр монголд ажиллаж байгаа 24 орчим телевизэд хичнээн уран бvтээлчид ажиллаж, хичнээн олон газраар явж, хичнээн олон хvнтэй уулзаж, сэтгэл эмзэглvvлсэн хичнээн дvр зураг дундуур зvрхээ даран енгердег билээ. Тэдний олонхи нь энэ шаналалт дууг сонсох билгийн чадвартай. Дээрээс нь челеет уран бvтээлчид, сонирхогчид, ер нь энэ асуудалд санаа зовж хэлэх vгээ дотроо нееж яваа билгийн нvдтэй олон хvн бий. «Хvн хэлэхээс нааш ухаардаггvй» гэсэн vг байдаг даа. Иймээс л бид аврал эрэн евчиндее шаналж vе vе халуурч, хатаж байгаа эх дэлхийнхээ «vг»-ийг уран бvтээлчдийнхээ уран сэтгэмж, аливаа мэдээллийг боловруулж, хvнд хvргэх чадварыг нь ашиглан жирийн олон тvмэнд хvргэхийг зорьж байгаа юм. еереер хэлбэл олон нийтэд нэгдсэн бодлого зохицуулалттай, бодит мэдээллийг олон давталттайгаар, бvр «та нарын саналгvйгээр бид шалгаруулалт хийж чадахгvй нь» гэж шахаж, уриалж байгаад «хvчээр» vзvvлж, ой тойнд нь оруулах, улмаар тэднийг еерийн эрхгvй байгал орчин луу хандсан муу зуршил, дадал хандлагаа еерчилехийг хичээн чармайдаг болгох гол зорилгыг энэ уралдаан агуулж байгаа. Учир нь одоо дийлэнх хvмvvс байгаль хамгаалах ажлыг иргэний хеделгеенийхний ч юмуу, эсвэл аль нэг төсөл хөтөлбөрийн идэвх санаачилгаар хийгддэг зүйл мэтээр ойлгодог болж. Гэтэл vнэндээ хvн бvрийн хvчин зvйл, байгал орчинд болон амьдралынхаа хэв маяг, хандлагад гаргах еерчлелтеес маш их зvйл хамаарах юм.

2. Хvн бvр байгал дэлхийгээ хамгаалах, хайрлах тухай ярьж байгаа ч бодитойгоор хэрэгжиж эхэлсэн vр дvн харагдахгvй л байна. Энэ уралдааны vр дvнд юу еерчлегдех бол?
Юуны емне “бодит vр дvн харагдахгvй байна” гэж хэлж байгаа бvх хvмvvс “харагдах vр дvнд хvргэхийн тулд би юу хийв” гэж еереесее эхлээд асуудаг болно. Наад захын жишээ. Бид гадаа гараад ганц мод услах завгvй байж болох ч, цаг зав сэтгэл оюунаа зараад гол мерен уул усаа хамгаалан тэмцэж байгаа хvмvvсийг дэмжээд ганц vг дуугарчихдаг болно. Бизнесменvvд маань ч гэсэн алтаа зарж олсон их менгее халааслаад тээр тэнд байгаа нэг франц гэр бvлийг улам баяжуулахаар луи витоны дэлгvvр гарахынхаа емне тvр тvдгэлзэн эргэлзэж, яахав дээ нэг хэдэн цаас зараад ухсан алтныхаа нvхийг буцааж таглаад ойр орчныг нь сэргээчихдэг юм билvv гэж бодож эхэлнэ. Энэ бvхнийг уралдаанд оролцох нийт уран бvтээлчид еер еерийн бvтээлvvдээрээ дэвшvvлж, тvvнийг нь MNB едер бvрийнхээ эфирээр олон давталттайгаар vзэгчдэд хvргэснээр “хэлэхээс нааш ухаардаггvй” хvний дутагдалтай талыг засаж ухааруулах болно. Нэгэнт ухаарсан хvн бvр еерчлелт хийхийг эрмэлзсэнээр хvн бvр байгал дэлхийгээ хамгаалах, хайрлах тухай зевхен ярих биш ямар нэг зvйл хийхийг эрмэлзэж эхэлнэ. Бид ийм л еерчлелтийг хvсэн хvлээж байгаа.


3. Уралдаанд оролцогчдод ямар шаардлага тавигдах вэ

Уралдааныг хамтран зохион байгуулж байгаа Швейцарийн хегжлийн агентлагаас олон жилийн туршид vе шаттайгаар хийсэн Монгол орны байгал экологи, целжилт, бэлчээрийн доройтол, бичил уурхайг зев зохистой ашиглах зэрэг судалгааны vр дvнг vндэслэн уралдаан зохион байгуулагч MNB теслийн хамтарсан багийнхны эмхэтгэсэн зевлемж, гарын авлага, судалгааны бvтээл, тоо баримт, vнэтэй материалуудтай танилцах шаардлагатай. Тэгээд тэр бодит судалгаа, тоо баримтуудыг хараад уран бvтээлч л юм бол сэтгэл чинь аяндаа евдене. Тvvнийгээ л бvтээл болгоод 2 секундэд ч бай 20 секунд ч бай хамаагvй, ямар ч байсан 2 минут хvртэлх хугацаанд багтаагаад хийгээд ир. Жанр, терел харгалзахгvй. Анимашн, видео, фото эвлvvлэг, клип, кино, шторк, график.., челеетэй. Гагцхvv уралдаан л учраас бусаддаа тэгш боломж олгох vvднээс нэг оролцогч 3-аас дээш бvтээл ирvvлж болохгvй.

4. Байгал орчинд тулгамдсан олон асуудал байгаа. Оролцогчдод тусгайлсан сэдэв, агуулгын талаар чиг егех vv
MNB-ийн олон нийттэй харилцах албан дээр тусгайлан хэвлэж бэлтгэсэн эсвэл http://mytube.mn хаяг дээр татаж авахаар байрлуулсан материалуудтай танилцаад тэндээс бодит амьдралд хэвшүүлэх боломжтой санал, санаачилга, гарах арга зам, сургамж, уриалга гаргасан, асуудалд шинэлэг, бүтээлчээр хандаж vзэгчдэд ухаарал өгөхүйц, тэдний сонирхол анхаарлыг татахуйцаар дүрслэн хийсэн байх нь л чухал. Ер нь бол шvvгчдийн шалгаруулалтын дийлэнх нь уран сайхны шийдэл гэхээсээ агуулгыг хэрхэн тусгасан байдлыг илvvд авч vзнэ. Vvн дээр мэдээж эдгээр бvтээлvvдийг олон улсын байгал орчин экологитой холбоотой элдэв арга хэмжээнvvд, фестивал, уулзалтууд дээр vзvvлж таниулж явах учраас монгол орны байгаль, цаг уурын онцлог нөхцөл байдлыг тусгасан, монгол хүний сэтгэхүйн ялгааг илэрхийлсэн, монголчуудын байгаль дэлхийтэйгээ харьцаж ирсэн түүх соёл, өв уламжлал, ёс заншлыг тусгасан байвал сонирхолтой байх болов уу. Гэхдээ мэдээж энэ бол глобал асуудал учраас заавал монголын онцлог гээд байхгvй л дээ. Зvгээр л байж болох нэг л санааг онцлон дурьдаж байна.

5. Бvтээлийг шалгаруулахдаа зурагтаар нэвтрvvлж vзэгчдээс санал хvсэлт авах уу
Тэгнэ. Шvvлтийн нэг шалгуур нь vзэгчдээс хэр их санал авсан явдал байх юм. Тэгээд ирсэн бvтээлvvдийг эхнээс нь MNB-ийн эфирээр едер бvр нэвтрvvлнэ. Бvтээлээ эртхэн ирvvлж, телевизээр олон давталттай гаргуулах тусам vзэгчдээс ирэх санал нэмэгдэх магадлал ендерсене.

6. Хэднийг хvртэл бvртгэл явагдах вэ

Бvртгэл эхэлчихсэн. Гэхдээ 11 дүгээр сарын 22-ны өдрийн 16.00 цаг хүртэл бvтээлийг хүлээн авсаар байх болно. Дашрамд хэлэхэд уралдааны шагналын бай ендер. Тэргvvн байр 2 сая тегрег, 2р байранд 4 xvн шалгаруулж, тус бvр 1 сая тегрег гэх мэт нийт 19 бvтээлд 250 мянгаас 2 сая хvртэлх хэмжээний урамшуулал хvртээх болно.