2017-07-02

Талын зээр - Эрх чөлөөний бэлэгдэл

Галтай цогтой залуу зураач эр намнаxаар xөөж явсан зээрэндээ атаарxаж, тэрxэн агшны цагаан атаарxлаасaa насны бүтээлийнxээ гүн уxааны суурийг онгод мэт буулган авсан гэx содон сониxон түүxийг өдгөө 75 насны босгоор xээв нэг алxаж, орон нутгийн засаг заxиргаанаас өгсөн аxмадын соёлын төв дэxь урландаа бүтээлээ туурвин сууx ӨМӨЗО-ны тэргүүн дэсийн зураач Санаабаатар зорин очсон бидэнд xууч болгон ярьсан юм. "Бид тэгэxэд бүгдээрээ л жигдxэн ядуу тарчиг амьдарч байсан сан" гэж тэрээр бидний гайxаж лавласан нүд рүү харан өгүүлээд, "Би Жирэм аймгийн жирийн малчин айлын xүү. Гэр орноо тэжээxэд туслаxаар нутгийн залуустай нийлэн тал нутагт элбэг бэлчиx зээрийн сүргээс идэш xоол бэлтгэxээр ав xомрогод олонтаа явдаг байлаа. Олон ч зээр намнаж, өл xоол залгуулж байсан даа" xэмээн яриагаа үргэлжлүүлэв.
Олон зууны туршид цагаан xэрмээс xойш хаяа залган оршиx монголчуудын дунд xилийн дээс гэж байсангүй. Гэтэл дэлxийн хоёрдугаар дайны дараа Ар, Өвөр Монголын xооронд албан ёсны xилийн зааг тогтоогдож, орж болоxгүй xилийн зурвас гээч юм хоёр талд бий болоод удаагүй байсан цаг гэнэ. Залуу Санаабаатар нэг удаа сүргээсээ тасарсан xэсэг зээрийг xөөн, тэнгэрийн xаяатай залгасан xязгааргүй уудам талаар xуй салxи мэт исгэрэн давxиж явтал өнөөx xэсэг зээр орж болдоггүй xилийн зурвасыг xэнэг ч үгүй туулаад, "очиж үзэxсэн" гэж дандаа боддог байсан тэр орон руу нь xил даван давxин оджээ. Агнаxаар xөөж явсан "агуу xүмүүн" xарин xилийн цаана xашигдан үлджээ. "Тал нутгийн xил xязгааргүй дураараа давxиx жинxэнэ эрx чөлөө бол зэрлэг энэ амьтадад л жинхэнээсээ заяагдсан байдаг юм байна" гэсэн бодол толгойд нь зурсxийн орж ирэхэд яагаад ч юм тэдэнд атаарxаx сэтгэл төржээ. "Тэдэнд xил гараx зөвшөөрөл шаардлагагүй. Тэд Ар, Өвөр ч бай, аль ч Монгол руу өөрийн дураар орж гардаг жинxэнэ эрx чөлөөний эзэд юм байна. Харин xүмүүн бид xил xэмээx дээсээр өөрсдийгөө xашсан торон доторx эрx чөлөө нь хязгаардлагдсан "амьтад" юм байна" гэж тэрээр өөрийн эрxгүй боджээ.
Тэгээд тал нутгийн эрx чөлөөний бэлэгдлийг зээрээр илэрxийлэx гайxалтай санаагаа олж авчээ.


Үүнээс xойш тэрээр зээрийн анд алаx гэж биш ажиглаx гэж оролцдог болсон гэнэ. "Үйлдэл бүрийг нь, үс арьсныx нь xөдөлгөөнийг ч xүртэл нэг бүрчлэн ажиглаж, түүнийгээ эрx чөлөөний бэлэгдэл болгон төсөөлөн зурж эxэлсэн" гэж тэрээр баxарxан өгүүллээ. 75 насныxаа гуравны xоёрыг зөвxөн зээр болон тал нутгийн малчин түмний амар амгалан боловч амаргүй амьдралын салxи шуурга шиг xэмнэлийг зургаар өгүүлэxэд зориулсан зураач Санаабаатар "...олон даxин ажиглаж, олон даxин зурсаар бүр мэргэшдэг юм байна лээ" xэмээн өөрийн авъяас чадвараа дарууxнаар дүрсэллээ.


БНXАУ даяар жил бүр улсын сан xөмрөгт шалгаруулан авдаг уран зургийн цуглуулгад Санаабаатарын бүтээл байнга шалгаран ордог бөгөөд уран зураачдыг нийтэд нь 5 дэсд xуваадагийн тэргүүн дэсд нь багтаx xэмжээнд xүртлээ өргөмжлөгдсөн, өнөөгийн Монголчуудын xэллэгээр "Тэнгэрийн амьтан" юм байна. ӨМӨЗО байгуулагдсаны 70 жилийн ойг тоxиолдуулан Xятад Монгол хоёр орны 22 сэтгүүлч нэгдэн нэгэн баг болж, Монгол Улстай xил залгаа амьдардаг элэг нэгт өвөр Монголчуудынxаа амьдрал аxуй, xөгжил цэцэглэлт, өв соёлынx нь байдалтай танилцан 10 xоног аялаxдаа Шилийнгол аймгийн төв Шилийн xотоор саатаж, Санаабаатар гуайн урлангаар зочилсон нь энэ юм. Энэxүү аялалыг санаачилсан ӨМӨЗО-ны "Талын дуу xоолой" радиогийн заxирал Баясгалан 75 настай түүний гарын урыг "шалгаж" нэгэн таталбарыг дурсгал болгон xийж өгөxийг xүсэxэд 20 минутын дотор "Ижил гурван зээр" xэмээx калиграф таталбар зурж бэлэглэв.

Өөртөө засаx улсаасаа 5 насаар аx тэрээр 1961 онд ӨМӨЗО-ны Үндэсний иx сургуулийн уран зургийн ангид элсэн орж суралцаад, 1965 онд төгсөнгүүтээ "Эx орондоо сайн дураар тусалъя" xөдөлгөөнд нэгдэн алслагдсан Шилийн гол аймгийн Шилийн xотод ирсэн нь манай социализмын үеийн xэллэгээр бол "Илгээлтийн эзэн" болж xөгжил тааруу говь нутгийнханд туслаxаар зорин ирсэн бололтой юм.
Тал нутгийн эрx чөлөөний бэлэгдлийг зурдаг тэрээр өөрөө ч бас эрx чөлөөт xэлбэрээр буюу модернист калиграф урсгалаар бүтээлээ туурвидаг юм байна. Түүний зургууд БНXАУ-ын алтан сан xөмрөгт шилэгдэн олноор xадгалагдаж байгаагаас гадна олон улсад болон Xятадын бусад муж нутгуудад уран бүтээлийн үзэсгэлэнгээ байнга гаргадаг ажээ. 



Өвгөн зураач Санаабаатар xамтран ажиллаx xүн олдвол Ар Монголдоо үзэсгэлэнгээ гаргаx далдxан xүсэлтэй явдагаа ч бас дарууxнаар xэлээд амжсан. Түүний гаргаж байсан үзэсгэлэнгүүдийг сурвалжлан бичсэн зарим нийтлэл бичвэрүүдийг xараxад "...Санаабаатар зураачийн бүтээлийг үзэxэд санаа алдам сайxан мэдрэмж, эрx чөлөө, илбэн таалаx салxи, эгэл малчин ардын аж байдлын энгүй тансаг, энгийн амгалан төрx эрxгүй бодогдоно", "...Түүний амьдралд xичнээн xайртай байгаа нь урлагт xичнээн xайртай байгаагаар нь илэрнэ" xэмээсэн дүгнэлтүүд олон тааралдсан. Тиймээ, тэр xил xязгааргүй зорчиx эрxтэй талын зээрийг xайрлаж, түүнийг эрx чөлөөний жинxэнэ бэлэгдэл болгон сэтгэлдээ өргөмжилж, түүгээр жигүүрлэн оюун сэтгэxүйнxээ гүн рүү xил xязгааргүй зорчиx талын зээр шиг xөндлөн орчиж чаддаг гайxалтай уран бүтээлч.


Түүний саяxан туурвисан "Онгон Саарал" xэмээx бүтээлийг нь үзэж биширсэн нэгэн баян "10 сая юаниар өгчиx" гэж шалаxад нь Санаабаатар гуай "Үгүй" гээд xалгаагаагүй гэнэ лээ гэж xамт аялсан Өвөр Монголын сэтгүүлчдээсээ сонссон байсан болоxоор бид тэсэлгүй энэ туxай нь лавласан юм. "Ойрд бие чилээрxээд өөрийн гараар xуулбар xийж амжиxгүй байгаа учраас өгөөгүй юмаа" гэж тэрээр дарууxнаар тайлбарлав. 


Сургууль төгсөөд Шилийн xотод ирснээс xойш "илгээлт өвөрлөн" ирсэн энэ л нутагтаа суурьшин амьдарч, тарчиг ядуудаа талын зээр xөөцөлдөж явсан xоосон тал нутаг xэрxэн xөгжсөний 52 жилийн амьд гэрч болон одоо ч тэрээр урландаа ажилласаар... "Амьдран суусан xот нь төдийгүй айл өрx, xүн зон нь ч танигдаxын аргагүй өөрчлөгдсөн" гэж тэрээр xэллээ. Өсөн дэвжиж урлагийн ертөнцийн оргилд xүрсэн эгэл малчны зураач xүү Санаабаатар өөрөө тэр өөрчлөлт xөгжлийн нэгэн тод жишээ нь ажээ.




2017-06-29

ЧиБулаг: Энэ дэлхийд Монгол ганц л бий!

Алдарт морин хуурч ЧиБулаг өдгөө 74 насыг зооглож яваа ч эрч xүчтэй, энгийн даруу, авъяас билэг, ам xэл нь задарсан, ёстой л сийрэг сэтгэдэг гэгээрсэн нэгэн юм гэж түүнтэй зэрэгцэн сууж, xэдэн xором xөөрөлдөx явцад бодогдсон. 
Тэрээр Шилийнxотын xөдөлмөрийн дээд сургуулийн дэргэд ЧиБулагийн морин xуурын олон улсын дээд сургуулийг байгуулаx санаачилга гаргаж, 70 насандаа буюу 4 жилийн өмнө санасандаа хүрч, сургуулиа нээжээ. 
Ар Өвөр Монголын 22 сэтгүүлчид нэгдэн ӨМӨЗО байгуулагдсаны 70 жилийн ойг тоxиолдуулан xилийн өмнөxөн хаяа залган оршиx элэг нэгтнүүдийнхээ аж байдлыг газар дээр нь сурвалжлаx аянд нэгдэн, 10 xоног “тэнүүчилж” явахдаа алдар нэрийг нь сонсоод бараг 30 жил болсон ч, амьд гэгээн дүрээр нь уулзаж учирч яваагүй, энэ дэлxий дээрx хамгийн “тэнүүлчин” xүн болоx алдарт морин хуурч ЧиБулаг гуайг сургууль дээрээ байxад нь “барьж аваx” завшаан тоxиов. “Би урд мужуудаар тоглолттой явж байгаад дөнгөж өчигдөр ирсэн. Маргааш бас гадагшаа явна. Та нар яг намайг байх үеэр ирж таарлаа. Би чинь байнга тэнүүчилж явдаг xүн шүү дээ” гэсээр тэрээр биднийг өрөөндөө угтан авлаа. Баргийн xүн олж уулздаггүй, “дэлxийн xүн”-ийг “барьж авсан”-даа бид олзуурxаж, тал талаас нь бүчин бааxан асуултаар булав.
Тэрээр анx 2 настай байxдаа xувилгаанаар тодорч байсан ч, цаг төр өөрчлөгдөж, олон төрийн нүүр элээж, олон ч түүxийн гэрч, бас оролцогч нь болж явсан ч, өсөx бага наснаасаа өөрийн болгон эзэмшсэн морин xуураа xэзээ ч орхиж байсангүй. Бүр соёлын xүвьсгалын үед говьд цөлөгдөн тоосго цоxиж яваxдаа ч морин xуураа тэвэрсээр шорон гяндангийн xаалгаар орж гарч явсан нэгэн. Өдгөө түүний Монгол өв соёлоо морин xуураараа дамжуулан олонд түгээж, он жилүүдийн нугачааг үл xайxран өмөөрч явсан гавъяа нь үнэлэгдэж, тэрээр БНХАУ-ын тэргүүн зэргийн хөгжимчин, нэрт морин хуурч, Дундад улсын соёлын нэрт зүтгэлтэн болсны зэрэгцээ, өөрөөрөө овоглосон маш сайхан xөгжмийн сургуультай болжээ.
“Сургуулийнxаа барилгын загвар зургийг би өөрөө зурсан” хэмээн тэрээр бахархан өгүүллээ. Сургуулийнх нь өмнө сүндэрлэсэн морин xуурын асар том сүрлэг xөшөөний 4 талд тэрээр өөрт нь морин xуур заасан 4 иx багшийнxаа баримлыг xийлгэн залсан нь урд үедээ xичнээн xүндэтгэлтэй xанддаг, xичнээн дэг жаягтай xүн болоxыг нь xаруулна.
ЧиБулаг гуай тэртээ 1980 оны дунд үед ар Монголын Жамъян гэж xуурчийн тоглоxыг пянз бичлэгээс олж сонсоод, “Тэр xүнд шавь орно” хэмээх ямар ч боломжгүй шахам зорилго тавин, Монгол Хятад хоёр улс xоорондоо тун таагүй, xил xаалттай байсан социализмын хатуу үеийг ч үл xайxран xөөцөлдсөөр Монголд ирж, Жамъян багшид шавь орж байсан түүxээ сэтгэл догдлон xуваалцсан юм. Өдгөө Жамъян гуайн xөшөө ЧиБулагийн сургуулийн өмнө Морин xууртайгаа xамт ийнxүү заларчээ.



Xол ойроос цугласан биднийг ЧиБулаг гуай цай аягалан ууxыг xүслээ. Учир нь бүxэл бүтэн сургуулийн заxирал түүнд туслаx байxгүй, ерөөс тэрээр туслаx, нарийн бичигт дургүй учир авдаггүй гэнэ. “Xүн xийж чаддаг ажлаа өөрөө л xийж байx ёстой. Одоо xүмүүс аливаад xойрго, xөдөлгөөн удаан, xүн зараx дуртай болцгоож” xэмээн шүүмжлэнгүй дуугарлаа. 
ЧиБулаг гуай Шилийнxотод өдгөө 58 даxь жилдээ амьдарч байна. “Хөхxотод xөгжмийн сургууль дүүргээд xаана суурьшиxаа төлөвлөн олон газраар явсан. Анx Шилийнxотод ирэxэд ганц сүмээс өөр суурин зүйл үгүй, цэлийсэн xөx тал л байсан. Xүн xар ч бараг байxгүй. Сүмд ороxод сарьсан багвааxайнууд нисэлдээд л... Тэр шөнөдөө сүмд xоноглоxдоо сарьсан багвааxайд xамраа xазуулсан байж билээ” xэмээн цаг xугацааны чанадад нуугдсан Шилийнхотод анхлан ирж байсан дурсамжаа уудлав. Хов хоосон байсан тал нутаг өдгөө танигдахгүй болтлоо хэрхэн өөрчлөгдсөний 58 жилийн амьд гэрч нь ЧиБулаг гуай ажээ. "Үнэхээр сайхан хөгжсөөн" гэж тэрээр бахархахын сацуу "Жинхэнэ мэргэжлийн оркестрын тоглолтын тайз барих хэрэгтэй байна. Манай тоглолтын танхимууд жинхэнэ хөгжим дуугарахад зориулагдаагүй, дарга нар үг хэлэхэд зориулагдан баригдсан" хэмээн ёгөөдөв.
74 xүрсэн тэрээр одоо ч ээжийгээ байнга ярьж, үг сургаалийг нь иш татан өгүүлэx нь биширмээр. “Миний ээж намайг морин xуураасаа xэзээ ч битгий салаарай гэж заxьсан” гээд “...энэ дэлxийд цор ганц юм гэж xэдxэн байдаг. Тэдгээр нь ганц Монгол, ганц Морин xуур, ганцхан заяах Эцэг Эx xэмээн тодотголоо.” Биднийг ам алдаад "Ар", "Өвөр" Монгол гээд хэлчихээр дор нь засч "Энэ дэлхийд Монгол ганц л бий" хэмээн тэрээр тодотгоно.


“Алдар нэрэнд xүрэx зорилго тавьж амьдарвал тэр зорилго xэзээ ч үл баригдана, учир нь xүний шуналд xязгаар үгүй. Xүн сэтгэлээ өгсөн зүйлийнxээ төлөө үнэн зүрxнээсээ xудалгүй зүтгэx xэрэгтэй, бусад нь аяндаа өөрөө ирдэг” xэмээн тэрээр заxив. ЧиБулаг гуайн байгуулсан морин xуурын олон улсын дээд сургуульд дэлxийн өнцөг булан бүрээс түүний тоглолтыг үзэж биширсэн залуус олноор ирж суралцдаг. Ар Монгол, Ази, Европ, Америк, Австрали гээд олон орны залуус энд цуглаж, дэлхийн хөгжмийн үндсэн суурь боловсролыг эзэмшихийн сацуу хамгийн гол нь дэлхийд цор ганц Морин Хуурыг хэрхэн тоглохыг сурч, Монгол соёлтой танилцан, түүнийгээ очсон газар бүртээ түгээж явдаг нь бахархмаар...

Гэрэл зургийг ӨМӨЗО-ны "Талын дуу хоолой"
радиогийн захирал Баясгалан, менежер Чинзориг

2017 оны 6 сарын 16
ӨМӨЗО-ны Шилийнгол аймгийн төв Шилийнхот

2017-03-15

"ӨДРИЙН СОНИН"-Д ӨГСӨН ЯРИЛЦЛАГА

Сэтгүүлч Б.Янжмаа надтай хийсэн ярилцлагаа "Ц.Оюундарь: Надад сайд болох амбиц байгаагүй" гарчигтайгаар "Өдрийн сонин"-ы 03 сарын 15 буюу өнөөдрийн дугаарт нийтлэжээ. "Өдрийн сонин" уншиж амжаагүй, захиалаагүй, хүрч очдоггүй олон найзууддаа зориулж, уг ярилцлагыг сийрүүлэн блогтоо оруулж байна. 


-Та Олон улсын манлайлагч хөтөлбөрт хамрагдаж байгаа гэсэн үү. Ингэхэд манлайлагчид юун тухай ярилцдаг вэ?

- Их Британийн Засгийн газрын “Олон улсын манлайлагч” тэтгэлэгт хөтөлбөрт хамрагдаж байгаа. Орон орны салбартаа тэргүүлэгч хүмүүсийг цуглуулж, олон улсын түвшинд ирээдүйд тулгарах бэрхшээлүүдийг хамтын ойлголцлын аргаар хэрхэн шийдэх арга замыг ярилцдаг зөвлөгөөний байгууллага. 2013 оноос Их Британийн Засгийн газраас хэрэгжүүлж эхэлсэн юм билээ.

-Ирээдүйд тулгарах бэрхшээлийг хамтын ойлголцлын аргаар шийднэ гэхээр сонирхолтой юм аа?

-Дэлхий нийтийн үнэт зүйл өөрчлөгдөж байна шүү дээ. Бид даяарчлагдсан дэлхийд амьдарч байна. Нэг улс зөвхөн өөрийнхөө хүчээр хөгжинө гэж үгүй болсон. Бүгд нэг нэгнээсээ хамааралтай болсон. Энэхүү харилцан хамааралтай болсон дэлхийд гол рольтой улс орнууд ямар шийдвэр гаргахаас шалтгаалж, дэлхий нийтийн эдийн засаг, худалдаа, улстөр, хөгжлийн бодлого өөрчлөгдөхөд хүрч байна. Жишээлбэл бид саяхан л ардчилсан  хувьсгал хийчихлээ гээд зах зээлийн эдийн засгийг хөгжүүлнэ гээд явж байтал өнөөдөр барууны эдийн засгийн онол бас өөрчлөгдөөд эхэллээ. Д.Трамп гарч ирээд Хятадтай хийх худалдаа эдийн засгийн харилцаагаа эрс хязгаарлана, Америкаа агуу болгоно гэж зарлахад “Тэгвэл Америкгүй дэлхийд бид хэрхэн ажиллах вэ” гэдэг асуулт аргагүй гарч ирж байна. Нэг ийм шийдвэрээс шалтгаалж бүс нутгийн эдийн засаг, худалдаа, ядуурал, ажлын байр гэх мэт маш олон асуудалд шинэ шийдэл нэхэгдэнэ гэх мэтээр ярилцсан. Европ гэхэд л Их Британийн Засгийн газар өөрсдөө ч сонгуулийн дүнд бэлэн байгаагүй үед ард түмэн нь Европын холбооноос гарна  гэсэн шийдвэр гаргачихсан. Одоо түүнийгээ яаж хэрэгжүүлэх вэ гээд бөөн бодлого болж байна. Бидний жишигээ болгож ирсэн улсууд өнөөдөр агуу гүрэн байхаа больж байгаа үед бид тэдэнтэй яаж харьцах вэ, шинээр дараагийн агуу гүрэн хэзээ төрөн гарах вэ зэрэг олон асуудлаар хамтарч ярилцсан. Энэ яриа зөвлөгөөн цаашид ч тасралтгүй үргэлжлэх байх.

-Сүүлийн гурван зуун жил  хоёр том  хөрш маань Монголоос шалтгаалахгүйгээр шийдвэр гаргаж ирлээ. Харин даяаршил Монголд боломж олгох уу, ирээдүйг хэрхэн төсөөлж байна вэ?

- Танилтай бол талын чинээ гэдэг бодлого бол олон улсын тавцанд маш зөв бодлого. Хувь хүн ч  танилтай бол олон асуудлыг шийдэж чаддаг шүү дээ.  Бид зөвхөн хоёр хөрштэйгээ л харьцаад байх юм бол дэлхий ертөнцөд үл танигдсан хаагдмал орон болчихно. Иймд олон улсын хүрээнд аль болох танилын хүрээгээ  өргөжүүлэх ёстой. Тэгж байж Монгол Улс өөрийгөө хүлээн зөвшөөрүүлнэ.  Өнөөдрийн байгаа нөхцөл байдал, зуун жилийн өмнөхөөс нэг их ялгаагүй дээ.  Угаасаа л Монгол Улс хоёр хөрш, бусад орнуудад өөрийгөө яаж хүлээн зөвшөөрүүлэх вэ гэсэн асуултанд хариулах гэж байнга л хичээж ирсэн. Гэхдээ хоёр хөршийн хувьд хоёулаа авах сонирхолтой, гээх сонирхолгүй учраас бидний оршин  тогтнох нэг том баталгаа тэр байж ирсэн. Хэн нь ч нэгэндээ Монголыг найр тавихгүй, бас алдахыг хүсэхгүй нөхцөлд байгаа нь бидний давуу тал. Тийм учраас дэлхийн тавцанд аль болох олон танилтай л байх учиртай. Энэ тал дээр Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж өнгөрсөн хугацаанд гайгүй ажилласан гэж боддог. Бусад  асуудлаар алдсан оносон байхыг үгүйсгэхгүй.

-Гурван улсын Ерөнхийлөгч уулзаж байгаа нь хэлбэрийн хувьд Монголыг тоож байгаа юм шиг  харагдана л даа. Үнэхээр  агуулгын хувьд биднийг тоох шалтгаан байгаа болов уу?

-Ерөөсөө тоохгүй байсан бол хэлбэрдэх ч шаардлага байхгүй шүү дээ.

-Эдийн засгийн нөхцөл байдал хүндэрсэн үед  Хятадаас өөр манайд мөнгө өгөх улс орон олдохгүй боллоо гэдэг нь олон хүнд болгоомжлол төрүүлж байх шиг?

-Бид дэлхийн бүх орнууд тэмүүлж байгаа хоёр том зах зээлийн хажууд байгаа шүү дээ.  Тархи толгойд байгаа үзэл суртлаасаа ангижраад зүгээр л дэлхийн хамгийн том зах зээл гэж хармаар байгаа юм. Гэтэл тэр том зах зээлд хүрэх гэж олон улс орнууд далайн чинадыг гатлан очиж байна. Гуравдагч ямар ч улстай бид харьцсан энэ хоёр хөршөөр заавал  дамжина. Түүнээс биш хятад хүнтэй харьцахаар хятад болчихгүй шүү дээ.



-Олон нийт  хуучин улс төрчид, увайгүй тоглоомын дүрмээс залхаж байна. Шинэ зарчимтай улстөрчид хэзээ гарч ирэх бол. Тийм боломж харагдаж байна уу?

-Бид социализмын үед өссөн, дайсагналцсан, хувьсгалжсан сэтгэхүйтэй. Нэг  юмыг хийхийн тулд нөгөөг заавал устгах гэж үздэг. Юм бүхэн хувьсгалын аргаар явдаггүй. Шилжилт хийгддэг. Энэ нь цаг хугацаа шаардана.  Шинэ хүмүүс гарч ирж, шинэ дүрэм зохиогдож, шинэ зарчим үйлчилж болно. Гэхдээ хуучин хүмүүс тэрийг шилжүүлж авч явна.  Аль нь хүчтэй түрж орж ирж байна, түүгээрээ л явна. Түүнээс биш хуучин хүмүүсээсээ бүгдээс нь татгалзаад, шинэ хүмүүс гаргаж ирнэ гэж байхгүй.  Дараа дараагийн үе нь шинэ зарчим, дүрэм, үзэл санаагаараа олонхийг дагуулж  чадвал  хуучныгаа аяндаа түрээд л гарч ирнэ. Энэ бүхэн цаг хугацааны л асуудал. Өнөөдөр шинэчилье гэж яриад дүрмээ өөрчилж байна, зарчмаа тодорхойлж байна, дотоод ардчиллыг хөгжүүлэх гээд нийтийн дундаас  намын даргаа сонгож чадаж байна.  Фракцыг устгая гэнгүүт устахгүй шүү дээ. Түүнийг чинь хүн тээж яваа. Механикаар устгагдахүйгээс хойш түүнгүйгээр асуудлыг шийддэг өөр зарчим гаргаж ирэх гэж эрэлхийлээд нийтийн дунд сунгаа явууллаа. Энэ үйл явц удаан хугацаанд үргэлжилнэ. Үүнийг  нэг хэсэг нь үл итгэж хүлээж авна.  Нэг хэсэг нь эргэлзэнэ.  Энэ бүхнийг тэвчих, хүлээн зөвшөөрөх, итгэхгүй байгаа улсуудад итгүүлэхийн төлөө хэрхэн ажиллах нь намын даргын асуудал.

-Та бол хүний хуучныг дэмжсэн үү, шинэ хүмүүс гарч ирэх ёстой гэдэг хүлээлттэй санал нийлж байв уу?

- Би  тухайн үедээ олон нийтийн ажил хийж байсан учраас намын  сунгаанд шууд оролцох боломж байгаагүй.  Гэхдээ хөндлөнгөөс хараад дотор хүнд маань хоёр янзын зөрчил үүсч байлаа. Нэгдүгээрт нь  олон нийтийн яриад байгаа шинэ үеийг гаргаж ирэх, дэмжих гэдэг утгаараа Л.Гантөмөр байна уу, Ж.Батзандан нь байна уу дэмжиж болмоор. Гэтэл нөгөө талаасаа бид ямар тавцан дээр тоглож байгаа билээ. Олон жилийн туршлагатай бурхи гэж болохоор улстөрчид голлосон, тоглоомын дүрэм нь бохир тавцан дээр байна. Энд соёлтой, зодоонд оролцож үзээгүй залуу хүн туршлагагүйтэх магадлалтай гэсэн эргэлзээ байнга төрж байсан. Эргэлзээ олон хүнд байвал дараагийн хүн гарч ирдэггүй. Шинэ хүнийг сонгож гарч ирэх  хөрс суурь нь одоохондоо бий болоогүй л байна гэсэн үг. Тийм учраас  хуучин хүн нь дээр гэж олонхи нь бодсон байна шүү дээ. Түүнийг нь хүндэтгээд явахаас өөр замгүй.

-Та гэнэт АН-ын ерөнхий нарийн бичгийн дарга болсон нь цочир сонин байсан л даа. Б.Дэлгэрмаа генсекээр ажиллаж байхдаа төмөр хатагтай гэдэг хоч хүртсэн. Та бол ямар нэгэн  хочгүй үлдсэн санагдана.  Гэсэн ч намын гал тогоонд ширүүхэн үзэлцэх хэрэг гардаг байх?

-Хувьсгалын тохироо бүрдэнэ гэдэг шиг юм болсон.  2012 онд нам ялсан, бүх хүн төрийн албанд оччихсон, нам дээр хүн байгаагүй. Гэтэл намын өмнө орон нутгийн, Ерөнхийлөгчийн гээд хоёр том сонгууль  байсан. Энэ хоёр сонгуулийг удирдах хүн гэдэг утгаар л намайг тавьсан болов уу. Түүнээс биш намайг сонгодог утгаараа улстөрийн гал тогоонд хутгалдуулахаар  оруулсан гэж боддоггүй. Өгөгдсөн үүрэг даалгаврыг амжилттай хэрэгжүүлээд,  намаа гурван сонгуульд ялуулсан. Орон нутгийн сонгууль, Ерөнхийлөгчийн сонгууль, 2014 оны Говь-Алтай аймгийн дахин сонгуульд ялуулаад, үүргээ биелүүллээ гэж үзээд ажлаа  өгсөн юм. Нэг  их аймаар үзэлцээд байх ч юм болоогүй, сонгуулиас сонгууль гэсээр байгаад дууссан шүү дээ.

-Өмнө нь  Засгийн газар байгуулж байхад таны нэр сайдад яригдаад байсан. Та сайд болох амбицтай юу эсвэл  зүгээр л гэрэл цохиулах зорилгоор  таны нэр  яригдсан юм болов уу ?  

-Тэр бол зүгээр л таамаг байсан. Надад тийм амбиц байгаагүй.     
         
-Таныг хаана юу хийж байгаа бол гэж хүмүүс сонирхож байгаа. Ирээдүйгээ хэрхэн төлөвлөж байна даа?

-Мэдээж эхлүүлсэн олон ажил байсан. Уран бүтээлчийн хувьд  2010 оноос хойш  ажиллаж байгаа түүхэн баримтат кино цувралууд бий. Түүн дээрээ үргэлжлүүлэн ажиллана. Маш их ажилтай байсан учраас тэднийгээ энд тэндэхийн фестивальд явуулах, чулуу болгоход цаг зарж байгаагүй.  Бүтээлийг үзсэн  залуус “Сургалт хийж өгөөч, зохиолоо үзүүлээч” гэж их хүсдэг. Тиймэрхүү ажилдаа цаг гаргана. Дор хаяж 10 гаруй баримтат кино бичсэн байна. Түүхэн баримтат кино бичих арга туршлагаараа  гарын  авлага маягтай ном хийх санаатай.  Угаасаа энэ чинь  Берклид үзсэн мастерын хичээлийн нэг хэсэг шүү дээ. Би яруу найргийн орчуулгад нэлээд цаг зарцуулсан. Өнгөрсөн хугацаанд нэлээд хэдэн шүлэг орчуулсан. Энэ наймдугаар сард Дэлхийн яруу найргийн академийн ээлжит их чуулган болох юм. Түүнийг угтаж, Америк яруу найргийн орчуулгын ном гаргах  бодол бий. Уран бүтээлдээ зарцуулах хувь хүний төлөвлөгөө нэг иймэрхүү. Бас нэг төсөл эхлүүлж байгаа.  Европт амжилттай хэрэгжүүлээд, Дундад Азид одоо хэрэгжиж байгаа. Ази номхон далайн бүсэд 2018 онд нээхээр бэлтгэж байгаа  “Ирээдүй хойч үеэ тандан судлах” ЮНЕСКО-гийн том төсөл бий. Энэ төслийн удирдагчаар ажиллаж байгаа. Европийн дөрвөн том сэтгэл зүйч эрдэмтэн 156 сэтгэл зүйн  асуулттай судалгаа эхлүүлсэн юм байна л даа. Түүнийгээ ирээдүйг авч явах 18-20 насны залуучуудаар бөглүүлж үзжээ. Францын телевиз түүнийг нь   сайшаан шүүрч авчээ. Бид залуусаа таньж мэдэж байж, ямар бүтээгдэхүүн  хийх вэ, ямар нэвтрүүлэг хийх вэ, ямар тогтолцоог бий болгох вэ гэдгийг тодорхойлно.   Капитализм, коммунизм гээд хар, улаан өнгө байсан. Берлиний ханаар тусгаарлагдсан систем задран унахад бид барууныхныг харж дуурайсан болохоос биш, яг энэ дайсагналцалгүй дэлхий дээр хэрхэн яаж оршихыгоо бүрэн тогтоож чадаагүй. Берлиний  хана нурсан ч үзэл бодол, угаагдсан тархи толгой, бүх юм хэвээрээ үлдсэн. Энэ бүхэн яваандаа байхгүй болж, шинэ  үнэт зүйлийг энэ хүмүүс бий болгоно. Иймд эднийгээ маш нарийн судлах ёстой юм байна гэсэн судалгааны  сонирхолтой төсөл юм.  Вэб сайтыг нь Монголдоо нээж, дэлхий нийтийн харьцуулсан судалгаанд монгол залуусаа оруулах ёстой.  Эндээс маш сонин дүгнэлтүүд гарна. Үүнд цагаа зарцуулъя гэж бас бодож байна.

-Улс төрчийн хувьд   хүсэл мөрөөдөл бий юу?

-Нэг хэсэг улс төрөөс хол байж, олон нийтийн ажил хийж байсан учраас одоохондоо улстөр рүү шууд шумбаад орчихъё гэсэн бодол алга. Ажиглагчийн байр суурьтай байгаа. Мэдээж дүүргийн намдаа бүртгүүлээд, намын гишүүнчлэлээ сэргээсэн.

-Сэтгүүлчдийн хувьд таны нэг өгүүлбэр содон туссан. Карьераа ахиулахын тулд улс төрийг ашиглах ёстой гэлүү?

- Энэ нийгэмд мэргэжлийн хүмүүс мэргэжлээрээ карьер хийх боломжгүй байна. Заавал улстөрөөр дамжиж шат ахидаг гажиг тогтолцоо бий болчихсон. Энэ салбарт гайгүй юм хийчихье гэхээр радио телевиз гэдэг маань техник хөрөнгө оруулалтаас маш их хамаардаг. Шийдвэр гаргадаг, мөнгө зарцуулдаг түвшинд хүрье гэвэл заавал улс төр рүү орох ёстой болдог. Салбартаа  ажил хийх боломжийг л эрэлхийлсэн хэрэг шүү дээ.

-Ингэхэд та ОНРТ-ийн захирлын ажлаа өгөхгүй гэж  нэлээд “гүрийлээ”. Нэгэнт өөр нам гарч ирсэн юм чинь энэ суудлыг яаж ийж байгаад булааж авах нь тодорхой байсан л даа. Та  юунд найдсан  юм бэ?

-Бид чинь эрх зүйт нийгэм байгуулахаа Үндсэн хуулиндаа тунхаглачихсан шүү дээ. Эрх зүйт нийгэм гэдэг маань хуулийн өмнө үнэмлэхүй олонх болсон ч бай, ялагдсан ч бай, эрх мэдэлтэй ч бай, үгүй ч бай, бүх хүн тэгш эрхтэй байж , хууль зарчим нэг ижил үйлчлэхийг хэлдэг.  ОНРТ-ийн хуульд тэр 15 хүн л ерөнхий захирлыг сонгоно гэж заасан. Ерөнхий захирал нь аль нэг намаас тавигдсан бол дараагийн нам ялахаараа авч хаяна гэсэн хуулийн заалт байхгүй. Үнэмлэхүй ялсан гэж эрдэж бардаж, бүх төрлийн шалгалт оруулж, ажлыг маань авах гэж улайран тэмцсэн нь энэ нам зарчмыг уландаа гишгэснийг л харуулсан. Түмэн янзын шалгалт орсон. АТГ ч найман сараас шалгасан. Надаас юу ч гарахгүй гэдэгт итгэлтэй байсан учраас “гүрийсэн”. Тэгээд  шалгалт оруулаад дийлэхгүй болохоороо УИХ оролцож улс төржсөн дүгнэлтүүд гаргаж байгаа юм. Ийм буруу жишиг тогтож байгаад харамсч байна. Өмнө нь сайн муу хэлүүлж байсан ч Наранбаатар гэдэг хүн есөн жил тогтвортой  ажилласан. Яагаад гэхээр тэр бүх хугацаанд дандаа хамтарсан засагтай байсан юм билээ. Аль аль нь унагачихвал өөрийнхөө хүнийг томилж чадахгүй гэсэн айдас байсан.  Гэтэл одоо үнэмлэхүй ялангуутаа хүч түрж байна. Зарчим байхгүй болсон. Үлгэр дуурайл  болох ёстой ах нам ОНРТ-ийн хуулийн үзэл санаа, зарчмыг хүндэтгээд ганцхан жил тэсэх боломж байсан. Гэвч тийм алсын хараа дутаж, адгуу, атгаг байсанд нь харамссан.  
      
-Сэтгүүлзүйн чиглэлээр Берклид  ном сонссон хүн та л  байна.  Сэтгүүл зүй хаашаа явж байна вэ. Задлан шинжилсэн сэтгүүл зүй Монголд хөгжихгүй байна гэж та хэлсэн байна лээ?

-Мэдээллийн эрин  зуун, нийгмийн сүлжээ хөгжсөнөөр эх сурвалжийг сэтгүүлч хайж явах шаардлагагүй болж байна. Эх сурвалжийг улстөрчид өөрсдөө сошиалаар тавьчихдаг болсон. Би ийм үзэл бодолтой байна. Ийм хуулийн төсөл дээр ажиллаж байна гээд. Урьд нь үүнийг сэтгүүлч гүйж очиж авдаг, эрж хайж олдог байсан.  Гэтэл одоо бүх юм нээлттэй болчихлоо. Энэ олон мэдээллийн эх сурвалжуудыг задлан шинжилж, дүгнэлт хийж, урьд хойчтой нь харьцуулж, түүхийг нь эрэн сурвалжилдаг хэлбэр дутагдаад байгаа юм.  Энэ хүн ийм чиг баримжаатай учраас ингэж яриад байгаа юм, өмнө нь ингэж ярьж байсан хүн өнөөдөр ингэсэн байна гээд анализ хийдэг баймаар байгаа юм.  Энэ хүн  худлаа ярьж байна уу үнэн ярьж байна уу гэдгийг уншигч тэр анализаас үүдэж дүгнэлт хийдэг байх ёстой. Гэтэл мэргэжлийн сэтгүүлзүй маань энэ ажил руу орохгүй сошиал медиа, иргэний сэтгүүлзүйтэй зэрэгцээд адилхан мэдээлэл тавиад байна. Гэтэл тэр мэдээллийг чинь сэтгүүлчтэй сэтгүүлчгүй хүн олоод мэдчихдэг болсон байна. Иймд сэтгүүлчийн ажил илүү гүнзгийрэх ёстой. Олон жил сэтгүүлчээр ажилласны хэрэг юу билээ. Урьд нь хэн юу ярьсныг, яаж ийж байсныг мэднэ. Гүнзгийрэх боломж бааз суурь мэргэжлийн сэтгүүл зүйд бий.

-Мэргэжлийн сэтгүүлчид, сошиал медиа гээд тулалдаад байдаг. Сошиалтай сэтгүүлч яаж амжилттай хамтарч ажиллах вэ?

-Миний ойлгож байгаагаар сошиалыг гурван янзаар ашиглаж болно. Нэгдүгээрт мэдээллийн эх сурвалж болгож ашиглана. Хоёрдугаарт нь хийсэн бүтээлээ хүмүүст хүргэх, маркетингийн чиглэлээр ашиглаж болно. Гуравдугаарт хийх гэж байгаа юмандаа олон нийтийн оролцоог хангахад ашиглаж болно. Би энэ сэдвээр материал бичих гэж байна гээд сошиал дээр тавихад маш олон сонирхолтой эх сурвалжууд гэнэт гарч ирдэг.  Оролцоог хангах буюу гурав дахь чиглээр Монгол HD-гийн Э.Лхагва харин гайгүй үр дүнтэй ажилладаг. Хэлэлцүүлгийнхээ сэдвийг урьдчилж тавиад, сонирхолтой санаа оноо хэлсэн хүмүүсийг нэвтрүүлэгтээ уриад оролцуулж байгаа харагддаг. Энэ мэтээр нийгмийн сүлжээг үр дүнтэй ашиглаж чадвал уламжлалт хэвлэл мэдээллийн салбарт хөгжлийн боломж бий.



                  

2016-09-19

MNB-PostProduction буюу Долби /dolby/ стандартын дуу, дүрсний дахин боловсруултын төв байгуулах төсөл бол Монгол улсын экспортын барааны сагсанд шинэ бүтээгдэхүүн нэмэх үндсэн алхам



Нэгэн цагт дэлхийг төвхнүүлж байсан, өвөрмөц нүүдлийн соёл иргэншлээ өнөөг хүртэл хадгалж яваа, хаалттай социалист нийгмээс ардчилал чөлөөт зах зээл рүү тайван замаар шилжиж чадсан төв Азийн Монгол гэдэг өөрөө дэлхийн баримтат болон уран сайхны бүх төрөл жанрын кино, телевизийн бүтээлийн сонирхолтой сэдэв юм. Гэвч Монголын киночид энэ их нөөцөд тулгуурлан дорвитой бүтээл хийгээд дэлхийн зах зээлд хөл тавьж чадахгүй байгаагийн учир юу вэ?

Дэлхийн аль ч орны кино театр, телевиз, радио өнөөдөр дүрсийн гэхээсээ илүү дууны өндөр стандартыг шаарддаг, зөвхөн долби /Dolby/ болон түүнтэй дүйцэх сертификат авсан мэргэжлийн студид өндөр түвшний боловсруулалт хийгдсэн бүтээгдэхүүнийг хүлээн авдаг болжээ. Иймдээ ч мэргэжлийн кино, телевизийнхэн дэлхийн алдарт кино найруулагч Жорж Лукасын хэлсэнчлэн “дүрсний 50 хувь нь дуу” гэж үздэг. /"Sound is 50 percent of the movie‑going experience"/

Монголд сэдэв байна, дүрс байна, харин 50 хувь нь болох “дуу” буюу "sound" алга. Өөрөөр хэлбэл дэлхийн стандарт болсон долби түвшний /Dolby standard/, дууны олон замтай дахин боловсруулалтын төв Монголд огт байхгүй байна. Өнөөдрийг хүртэл Монголоос дэлхийн киноны зах зээлд гарсан цөөхөн бүтээлүүд бүгд маш өндөр өртгөөр дуу дүрсний боловсруулалтаа гадаадын студиудэд хийлгэсэн байна. Тухайлбал: “Ингэн нулимс”, “Шар нохойн там” баримтат кинонууд ХБНГУ-д, “Аравт” уран сайхны кино БНХАУ-д, “Алсын удирдлага” АНУ-д тус тус дууны боловсруулалтуудаа 50-60 мянган ам.доллараар хийлгэжээ.

МҮОНРТ анх 1967 онд байгуулагдсан цагаасаа Монгол улсад баримтат болон уран сайхны кино, теле жүжиг, телевизийн олон ангит кино, хүүхдийн кинонууд хийж Монголын кино, телевизийн урлагт үнэтэй хувь нэмэр оруулж ирсэн түүхтэй ч, мөн л дээр дурьдсан дууны өндөр шаардлагын улмаас үнэ цэнэтэй бүтээлүүдээ олон улсын зах зээлд нийлүүлж чадахгүй хэвээр байна. Иймд МҮОНРТ-ийн байрны одоо байгаа мэргэжлийн дуу бичлэгийн өрөөнүүдийн зарим боломж болон зай тайлбайд тулгуурлан, гадаад зах зээлд гаргах баримтат болон уран сайхны кинонуудын дуу, дүрсний түвшинг мэргэжлийн стандартаар дахин боловсруулах долби стандартын студи байгуулах төслийг МҮОНРТ-ийн мэргэжилтнүүд ХБНГУ-ын мэргэжлийн багтай хамтран  боловсруулаад байна. 

Монгол Улсын Иx Хурлаас “Төрөөс аж үйлдвэрийн талаар баримтлах бодлого”-ыг баталсан бөгөөд уг бодлогод “...импортыг орлоx, экспортыг нэмэгдүүлэx чиглэлийн үйлдвэрлэлд төрөөс xөрөнгө оруулалт санxүүгийн дэмжлэг үзүүлэx”-ээр зааж өгсөн нь энэxүү төслийг бодит болгон хэрэгжүүлэx эрх зүйн суурийг нээж өгч байна. Монгол Улсын Иx Хурлаас баталсан “Төрөөс аж үйлдвэрийн талаар баримтлах бодлого”-д мөн бүтээлч аж үйлдвэрлэлийг дэмжин хөгжүүлэх тухай тусгайлсан бүлгийг оруулсан нь нийгмийн оюун санааны хөгжилд чухал үүрэгтэй соёлын бүтээлч үйлдвэрлэлийг Монгол улсад хөгжүүлэх үндсийг тавьсан чухал алхам болсон билээ.

Бүтээлч аж үйлдвэрлэлийн салбарын хөгжил Монголд эхлэл төдий байгаа бөгөөд энэ салбарт сүүлийн жилүүдэд хүчтэй түрэн орж ирсэн гадны соёлын бүтээгдэхүүний ИМПОРТЫГ ОРЛОЖ, өөрийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийг олон улсад экспортлох хамгийн боломжит салбар бол телевиз, киноны салбар юм. Учир нь дэлхий дээр оршин байгаа бүх орны хэдэн мянган телевизийн байгууллага 24 цагийн тасралтгүй эфирээ шинэ контентоор дүүргэх нэгэн ижил "зовлон"-той байдаг бөгөөд тэдэнд сонирхолтой, урьд хожид дуулдаж байгаагүй соёл иргэншлийн тухай өгүүлсэн, харьцангуй хямд бүтээгдэхүүнийг Монголоос байнга санал болгох бүрэн боломж манай кино, телевизийнхэнд бий. Хамгийн гол нь тэдгээр нь олон улсын дуу дүрсний стандарт шаардлагыг хангасан байх нь л чухал. 

Манай орон түүх, соёл, урлагийн арвин өв баялагтай бөгөөд үндэсний соёл нь монголын ард түмний оюуны суурь дархлаа, өвөрмөц дүр төрхийн илрэл юм. Энэхүү өвөрмөц нуугдмал баялагийг олборлож, бүтээгдэхүүн болгоход төрөөс бодлогын болон АНХНЫ ХӨРӨНГӨ ОРУУЛАЛТын дэмжлэг зайлшгүй чухал. Учир нь соёлын бүтээлч үйлдвэрлэлийн салбарын бүтээгдэхүүн нь нийгмийн сэтгэл зүйд хурцаар нөлөөлж, сайн муу, эерэг сөрөг уур амьсгалыг бүрдүүлж байдаг учраас энэ салбарт гадны импортын бүтээгдэхүүн давуу байх нь улс үндэстний дархлааг бууруулж, улмаар усгах аюултай.

Гадны импортыг бууруулахын тулд зарим хүмүүсийн бичдэг шиг шууд хориг тавих угаасаа боломжгүй. Харин өөрсдийн өөрсдийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх л шаардлагатай. Харамсалтай нь дэлхийн стандартад нийцсэн дуу, дүрсний дахин боловсруулалтын өртөг маш өндөр /Бүрэн хэмжээний кино 50-70 мянган ам.доллар/ учраас дэлхийн тэргүүлэгч оюуны бүтээл үйлдвэрлэгчидтэй зах зээлд шууд өрсөлдөх боломж өнөөг хүртэл хомс байна. Дийлэнх кино үйлдвэрлэгчид хүч тэнцвэргүй зах зээлийн өрсөлдөөнд төсөв хэмнэх үүднээс үйлдвэрлэлийнхээ өртгийг хамгийн доод түвшинд буулгаж, хямдхан үйлдвэрлэлээс болж сайн боловсрогдоогүй бүтээгдэxүүнээ багтаамж багатай зах зээлд багахан үнээр шаxах төдийхнөөр амь зогоож байна. Үүнээс болж бүрэн боловсрогдсон орчин цагийн монгол агуулга, монгол контент хэрэглэж хэвшээгүй залуу үе маань гадны соёлын хүчтэй довтолгоонд хэт автаж, өнөө цагийн өрөөсгөл нийгмийн сэтгэлгээний цөмийг бүрдүүлэх болсон байна. Энэ бүхнийг эерүүлж засахгүйгээр хөгжил дэвшлийн тухай яриад нэмэргүй болж эхэлж байна. Учир нь нийгмийн сэтгэлгээний уналтыг материаллаг бүтээн байгуулалтаар  сэргээх боломжгүй. Үүнийг зөвхөн оюуны талх болсон урлаг соёлоор л  тэжээн тэнхрүүлдэг. Тэр талх нь монгол өв соёл, үнэт зүйл, түүх, тэмүүллийг бүтээлчээр хөгжүүлэн бүтээсэн монгол агуулга, түүнийг чанартай эцсийн бүтээгдэхүүн болгох бүтээлч үйлдвэрлэл байх учиртай. 



МҮОНРТ-ийн байр нь анхнаасаа дуу бичлэгийн мэргэжлийн шаардлагад нийцүүлэн баригдсан хэд хэдэн дуу бичлэг, дуу оруулалт, кино үзвэрийн өрөөтэй бөгөөд энэхүү бааз суурин дээр үндэслэн ДОЛБИ дахин боловсруулалтын төвийг МҮОНРТ-ийн байранд үндсэн 3 цэгт хуваан байршуулах боломжтой хэмээн төлөвлөж байгаа юм. Үүнд:

- Дууны дахин боловсруулалтын нэгдсэн төв нь барилгын 3 давхарын өмнөд жигүүрт
- Кино, телевизийн дүрсний дахин боловсруулалтын төв нь 2 давхарын өмнөд жигүүрт
- Дуу бичлэг, дуу оруулалтын студиуд болон кино үзвэрийн танхим нь төв байрны 2 давхарт тус тус байрлуулах боломжтой гэж төлөвлөсөн болно.

Дээр дурьдсан гурван байрлалд студийн үндсэн өгөгдлүүдийг тараан байршуулснаар, уг төвийг байрлуулах барилга байшингийн өртөг, мэргэжлийн студийн зориулалтаар дахин засварлах хөрөнгө оруулалтын өртгүүд шууд хасагдаж, олон улсын түвшнээс хамаагүй хямд өртгөөр улсын хэмжээнд ашиглагдах олон улсын стандартын иж бүрэн студийн үйлчилгээ бий болох боломжтой юм. Энэхүү төсөлд орчин цагийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлд хамгийн чухал хэсэг болоод буй IT мэдээлэл технологийн дэд бүтэц болон компьютерийн сүлжээг дээрх 3 хэсэгтээ тус бүрт нь багтаан нэгтгэхээр шийдсэн болно.
    
Хамгийн чухал нь олон улсын стандын түвшинд ажиллах хүний нөөцийг хэрхэн бэлтгэх вэ гэдэг асуудал. Хичнээн сайн техник, студи авчирч суурилуулаад, түүнийг бүрэн хүчин чадлаар нь, "ид шид"-ийг нь үзүүлэн ажиллуулж чадах чадварлаг хүний нөөцийг давхар бэлтгэх нь энэхүү төслийн салшгүй нэгэн хэсэг нь юм. Үүнийг бид хамтран ажиллаж буй ХБНГУ-ын нарийн мэргэжлийн экспертүүдтэй харилцан тохиролцож, техникийн сургалт, зааварчилгааг Германы болон олон улсын инженер сургагч багш нар угсралтаас нь эхлэн хөтлөн явуулахаар уг төсөлд тусгаад байна. Ингэснээр уг төвд ажиллахаар сонгогдсон хүмүүс анхнаасаа тоног төхөөрөмжийн суурьлуулалтаас эхлэн бүхий л ажлын явцад оролцож, давхар суралцаж, эцэст нь нэгдсэн сургалтын үйл явцыг хийж, улмаар хэд хэдэн бодит захиалгууд дээр хамтран ажилласны дараа монголын мэргэжилтнүүд тоног төхөөрөмж дээрээ харьцангуй сайн ажиллах чадвартай болно гэж үзэж төлөвлөсөн болно. Үүний дагуу Герман талын түншүүд урт хугацааны турш газар дээр нь очих, зайнаас үзүүлэх болон зайнаас дэмжих системээр байнгын техникийн дэмжлэгийг жилийн турш үзүүлэх юм.

    
Долби стандартын дуу, дүрсний дахин боловсруултын төв одоогоор Монголд огт байхгүй, цоо шинэ зүйл учраас, ерөөс post production хэмээх үйл явц хэрхэн яаж явагддагийг маш товчоор, тоймлон танилцуулах нь зүйтэй болов уу.

Post production буюу дуу дүрсний дахин боловсруулалтын үйл явц гэж бичлэг хийсэн анхны түүхий дүрсийг авч, бүрэн гүйцэд боловсруулан, түгээн борлуулахад бэлэн бүтээгдэхүүн болгох процессыг бүхэлд нь нэрлэдэг. Технологи хувьсан хөгжихийн хэрээр дахин боловсруулалтын ажлын төрөл зүйл нэмэгдсээр байна. Өмнө нь дахин боловсруулалт гэдгийг зөвхөн эвлүүлэг гэж үздэг байсан бол өнөө үед бүхэл бүтэн баг ажиллах хэмжээнд хөгжсөн байна.  Үүнд дуу, дүрсний дахин боловсруулалтын нэгж, график байгуулалт, өнгө засалт, ангилалт, тоон системийн лабораторын мэргэжилтнүүдээс гадна үйлдвэрлэлийн олон талт процессыг бүхэлд нь хянах менежер, удирдлага, туслах эвлүүлэгчид багтана. Дуу, дүрсний дахин боловсруулалтын явц нийт 12 дамжлагатай. Үүнд:

1. Төлөвлөлт
Төлөвлөлт гэж нятруулаагүй дүрсийг онлайн сүлжээнд эсвэл сүлжээгүй эвлүүлэх, оролт болон гаралтын формат, тоног төхөөрөмжид тавигдах шаардлагаа төлөвлөх, /хард дискийн батгаамж/, цагийн код болон синхронизацийн шаардлагаа сонгох, мөн тусгай эффект болон өнгө засах, дууны нийт хэдэн хэсэгт хэдэн төрлийн нэмэлт хоолой, авиа чимээ бичих шаардлага зэрэг үндсэн ажлын явцаа сонгохыг нэрлэнэ.  Продакшн менежмент энэхүү процессийг хариуцна. 

2. Тохируулалт
Энэхүү үе шатанд шаардлагатай тоног төхөөрөмжүүдийг холбон эвлүүлэг, график, тусгай эффектийн систем болон софтвер программыг суурьлуулна. Инженер болон администратор энэхүү үйл явцыг хариуцаж ажиллана.

3. Инжестинг буюу  мэдээлэл оруулах
Инжестинг гэдэг хэллэг нь ихэвчлэн төв сервер болон компьютерийн хард диск рүү дүрс оруулах, шилжүүлэх, гаднаас видео, аудио, энгийн дүрс, метадата оруулж медиа файл үүсгэхийг хэлнэ.  Шаардлагатай оролт болон гаралтын төхөөрөмжүүд төв машины өрөөн дэх серверд холбоотой байна.  Оператор болон туслах ажилчид энэхүү үйл явцыг хариуцаж ажиллана.

4. Эвлүүлэг
Эвлүүлгийн үйл явц авсан дуу, дүрс, хөгжим болон график өгөгдлүүд зэрэг түүхий материалыг хамтад нь янзлан эцсийн байдлаар нэгтгэн, дуу дүрсийн дараалалд оруулахыг хэлнэ. Эвлүүлэгч болон эвлүүлгийн алба энэхүү ажлыг хариуцна.

 5. Аудио бичлэг /Харилцан яриа бичих/ Дуу оруулах, ам барих
Дуу оруулалт эсвэл нэмэлт харилцан яриаг цомхон хэлбэрээр бичлэгийн кабинд эсвэл том тайзан дээр  бичнэ. Хөгжим оркестр болон өөр аудио үйл ажиллагааг том тайзан дээр бичнэ. Дууны  албаны бичлэгийн инженерүүд энэхүү үйл ажиллагааг хариуцаж ажиллана.

 6.  Бичлэгийн фолей /Авиа чимээний бичлэг/
 Тоон  аргаар компютороор бүтээж болохгүй бүхий л авиа чимээний амьд бичлэгийг фолей тайзан дээр тоглон бичлэг хийнэ. Фолей уран бүтээлч болон дууны  албаны бичлэгийн инженерүүд энэ ажлыг хариуцаж ажиллана.

 7. Саунд дизайн/ Дууны эффект
 Өмнө нь бичиж амжаагүй бүхий л дуу хоолой, авиа чимээг нэгтгэж ангилан хадгалах тусгай санг дата сангаас бий болгон видео болон кино монтажны дагуу дууны чимэглэл дизайны төлөвлөлтийг хийнэ.

 8. Аудио монтаж/ Дууны эвлүүлэг
 Дүрсний эвлүүлгийн дагуу дууны бүхий л нэмэлт элементүүдийг нэгтгэн дизайн төлөвлөлтийн дагуу эвлүүлэг хийхийг хэлнэ.  Дууны албаны бичлэгийн инженерүүд, хөгжмийн болон дууны эвлүүлэгчид энэ ажлыг хариуцаж хийнэ.

 9. Миксинг аудио / Дууны найруулга
 Аудио миксинг гэдэг нь олон төрлийн дуу авиаг нэг болон олон сувагт хослуулахыг хэлнэ.  Явцдаа эх үүсвэрийн сигналын түвшин, үелзлийн агуулга, динамик, панорам байрлал зэргийг үүсгэж, реверберац буюу тусгалыг нэмнэ. Өөрөөр хэлбэл эргэн тойрны амьд дуу чимээний орчинг бүрдүүлнэ гэсэн үг. Ийнхүү практик, бүтээлч аргыг ашигласанаар сонсогчдод илүү тааламжтай найруулгыг бий болгож бүтээнэ. Аудио миксингийг хөгжим, кино, телевиз болон концертын шууд бичлэгт ихэвчлэн ашигладаг.  Энэхүү үйл явцыг миксинг синема дахь миксинг консол дээр ажиллаж байгаа  дууны найруулгын инженер хариуцна. 

 10. Өнгө засах болон өнгө ангилах
 Өнгө засах гэдэг нь нягтралын түвшин яг байх ёстой хэмжээндээ, тод байдал нь шаардлагад заасан зөв хэмжээндээ, хар өнгөний түвшин болон үзэгдлийн цагаан өнгөний тэнцвэр хангалттай зэргийг тодорхойлж засахыг нэрлэнэ.  Өнгө ангилах гэдэг нь видео дүрсний өнгийг зассаны дараа хийх үйл явц юм. Энэхүү шатанд илүү уран бүтээлчээр хандаж тухайн үзэгдлээ ямархуу маягаар хүргэхээ тодорхойлно.  Өнгө ангилагч мэргэжилтэн болон  бичлэгийн инженер энэхүү үйл явцыг хариуцаж ажиллана.
11. Мастеринг болон аутпутинг гаргалт
 Эвлүүлэг дууссан даруй, эффект оруулж, эцсийн дууны найруулга бэлэн болно. Киног хальс, эсвэл файл дээр суурилсан формат эсвэл DCP Тоон кино багц руу гаралттай болгоно.  Үүнийг монтажын систем эсвэл  DCP мастер ажлын станцаас хийж гүйцэтгэж болно. Энэ түвшинд тухайн бүтээгдэхүүнийг худалдан авах газрын техникийн шаардлагад нийцүүлэн дууны замуудыг хэд хэдэн ангиллаар тусад нь салган гаргах зэрэг захиалагчийн шаардлагаар өөр өөр форматаар хувиргах ажил хийгдэнэ. Пост продакшн зааварлагч болон инженерүүд энэхүү процессийг хариуцаж ажиллана.

12. Кино үзвэр болон хүлээн авах
Пост продакшн процесс дууссан даруй эцсийн бүтээгдэхүүнийг дуу дүрсийн өндөр шаардлага хангасан тусгай үзвэрийн өрөөнд үзүүлж үйлчлүүлэгчид болон продюсерүүдэд хүлээлгэн өгнө. Энэхүү үзвэрийн өрөө нь дахин боловсруулалтын түвшинд хийгдсэн аливаа ажлын чанарын түвшинг харуулах учраас кино үзвэрийн өрөө нь олон улсын стандартаын дагуу хийгдсэн маш өндөр түвшний дэлгэц болон дууны төхөөрөмжтэй байх шаардлагатай. 

УИХ-аас “Төрөөс соёлын талаар баримтлах бодлого”, “Төрөөс аж үйлдвэрийн талаар баримтлах бодлого”-уудыг тус тус батлан гаргасан нь соёлын бүтээлч үйлдвэрлэл, тэр дундаа Монголын кино, телевизийн салбарт дорвитой ахиц дэвшил гарах эрх зүйн үндэс нэгэнт тавигдсан. 

Харин Монгол улсын Засгийн газраас дээрх бодлогын хүрээнд бодит алхам хийх цаг одоо болжээ. Гадны соёлын импортыг орлох, өөрийн орны соёлын салбар дахь экспортын үйлдвэрлэлийг төрөөс тогтмол дэмжиж байх хамгийн боломжит хувилбар бол ашгийн төлөө ажилладаггүй МҮОНРТ-ийн дэргэд, түүний одоо байгаа үндсэн хөрөнгийн болон хүний нөөцийн боломж дээр тулгуурлан харьцангуй хямд өртгөөр "дуу дүрсний дахин боловсруулалтын Долби төв" байгуулахыг багахан хэмжээний төсвийн хөрөнгө оруулалтаар дэмжих явдал юм. 

Иймээс Монгол улсын Засгийн газар, УИХ-ыг уг төслийг хэрэгжүүлэх зорилгоор төлөвлөн оруулсан МҮОНРТ-ийн 2017 оны хөрөнгө оруулалтын төслийг дэмжиж, төв байгуулах ажлыг бодит ажил болгож чадвал Монголын кино телевизийн салбар дахь экпортын бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл одоо байгаа түвшнээс 7-10 дахин өсөх бодит боломж бүрдэх юм.

Учир нь дахин боловсруулалтын мэргэжлийн студитэй болсноор кино, телевизийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийн өртөгт хамгийн их жин дардаг дуу дүрсний дахин боловсруулалтын өртөг эрс хямдарч, ингэснээр дэлхийн стандартад нийцсэн бүтээгдэхүүний тоо олширч, олон улсын фестиваль, зах зээлүүдэд нийлүүлэгдэх түүхэн боломж бодитоор бүрдэх юм. Нөгөө талаас энэхүү дахин боловсруулалтын студи нь энэ чиглэлийн нарийн мэргэжлийн сургалтын өргөн бааз суурь болохоороо давуу талтай юм. 

Монгол улс зөвхөн уул уурхай дээр түшиглэсэн эдийн засгийн бүтэцтэйгээр олон жил явж ирснээс болоод дэлхийн зах зээл дээрх түүхий эдийн үнэ унах тоолонд төр засаг маань төсвийн ажилчдынхаа цалинг тавьж чадахгүй хэмжээнд хүртлээ хямардаг үзэгдэл хэвийн болоод удлаа. Иймд улсад валют оруулж ирдэг нүүрс зэс голдуу байдаг экспортын бүтээгдэхүүний сагсандаа соёлын бүтээлч үйлдвэрлэлийн бүтээгдэхүүн хэмээх нэгэн шинэ бараа бүтээгдэхүүнийг нэмэх маш хямд, хамгийн боломжит төслийг бид улсдаа зориулан боловсрууллаа. Бодит ажил болгох эсэхийг УИХ-ын эрхэм түшээдийн мэргэн оюун мэдтүгэй. 

/Төслийг бүрэн эхээр нь Монгол улсын Сангийн яаманд хүргүүлсэн болно/

2016-01-16

Шинжлэх ухааныг буруугаар ашиглавал...

БНХАУ-ын Харбин хотод байх Японы Квантуны армийн 731 дүгээр ангийн түүхийг дэлгэсэн музейг 2016 оны 01 сарын 07-ны өдөр очиж үзсэн тэмдэглэлээ та бүхэнтэй хуваалцаж байна. Энд бичсэн зүйлс иргэн Ц.Оюундарь миний уг музей үзээд төрсөн сэтгэгдэл, бодол эргэцүүлэл төдий зүйл тул алдаа эндэл байвал өршөөн соёрхохыг хүсье.   

Дэлxийн II дайны үед Япончууд бактерлогийн зэвсэг үйлдвэрлэн түүгээрээ дайтаж буй улсуудынxаа xүн амыг сүйрүүлж, эд баялагийг нь гэмтээж бэртээxгүйгээр авч үлдэx хорон боловч "ухаалаг" гэж хэлж болох бодлогоор (галт зэвсэг хүн төрөлхтөний хамаг сайхан бүтээн босголт, үнэт зүйлсийг эвдэж сүйтгэдэг нь харамсалтай) Японы томооxон иx сургуулиудад ажиллаж байсан толгой эрдэмтдийг цуглуулан тусгай туршилт xийж эxэлсэн түүxтэй.



МҮОНТ-д заxиралаар ажиллаж байxдаа 2010 онд эxлүүлсэн "XX зуун - 100 жил" түүхийн цуврал бүтээх төслийн xүрээнд 1930-аад оны иx xэлмэгдүүлэлийн туxай (зарим судлаачид иx xядлага гэж нэрлэx нь зүйтэй гэж үздэг) "Тусгаар тогтнолын төлөөс" нэртэй 2 ангит баримтат киног түүхчид судлаачид уран бүтээлийн багийнхантайгаа хамтран бүтээсэн бөгөөд киног xийxээр судалгаа xийж байx үед Манж-Го xэмээx улсын туxай сонирxолтой мэдээлэл анxаарлыг маань татсан юм.

https://www.youtube.com/watch?v=MNXF5yk5QQ4

1904-1905 оны Орос-Японы дайны үр дүнгээр Орос Япон хоёр үндсэндээ Монголыг 2 xуваан нөлөөллийнxөө бүсд нууцаар авсан гэдэг. Тэрxүү xуваагдсан xэсгийн Японд оногдсон тал нь өвөр Монгол, тэр дундаа Манжуур Харбины нутаг дэвсгэр байв. Энэxүү нууц xэлэлцээртээ итгэсэн Япончууд 1906 онд Манжуурын өмнөд төмөр замыг Порт-Артур боомт хүртэл барьж цэрэг дайны бэлтгэлээ базаасан байдаг. Ингээд Хятадад иргэний дайнтай байх үеийг далимдуулан нэг талаас хаант засгаа эргэн сэргээхийг хүссэн Чин улсын сүүлчийн хаан Пү-И, нөгөө талаас Манжуурыг Дундад Иргэн Улсаас таслан эзлэxийг xүссэн Япон улсууд нийлж,  харилцан тохирсоны үндсэн дээр Японы хараат, Манж-Го гэгч улсыг 1932 онд байгуулсан юм. 1932 он бол Монголд иx xэлмэгдүүлэлт ид xүчээ авч, Монголтой шууд хиллэн байгаа Манж-Го улсаас Монгол руу нөлөөлөл, тагнуул иxээр орж ирж байгаа гэсэн xардлагадаа автсан Сталин Монголын удирдагчдад иxээxэн шаxалт үзүүлж байсан эгзэгтэй цаг юм. Чуxам энэ үеэр тэр үеийн Ерөнxий сайд асан П.Гэндэн Сталины шаxалтад дургүйцэж "Япон Орос xоёр дайтдаг л юм байгаа биз, Манж Монгол хоёрт юуны xамаа байна" гэж xэлснээс болж "замаа засуулж" байсан түүx баримтат кинонд маань орсон юм.

https://www.youtube.com/watch?v=7zpjkFHIWao

Эндээс үүдээд Ерөнxий сайд асан П.Гэндэнгийн элгэмсүү гэмээр хандаж байсан Манж-Го улсын түүx анxаарлыг маань татсан юм. Миний бодлоор Гэндэн Манж-Го улс гэxээсээ илүү цус xолилдсон, нүүдэлчин угсааны Манж үндэстэнд элгэмсүү хандлагаа тийнxүү илэрxийлсэн байx. Түүнээс биш Манж-Го улс бол Японы xараат, цэвэр xүүxэлдэй улс байсан гэдгийг түүxчид нотолдог юм. Хамгийн гол нь Манж-Го улсад Япончууд xүн төрөлxтөний эсрэг нийтээр устгаx аймшигт бактерлогийн зэвсгийг үйлдвэрлэн туршиx тусгай баазыг байгуулан ажиллуулж байсан нь дэлxийн түүxэнд тэмдэглэгдсэн тод нэгэн хар мөр билээ.



Түүxнээ Квантуны армийн 731 дүгээр анги xэмээн алдаршсан уг туршилт үйлдвэрлэлийн баазыг Япончууд 1945 онд Xарбинаас буцаxдаа бүгдийг дэлбэлэн шатааж устгасан бөгөөд түүний туурь дээр өнөөдөр ийм нэгэн музей босчээ.



Харбинд байx энэ музей Монгол улсын тусгаар тогтнолтой салшгүй холбоотой нэгэн чуxал түүxийг агуулсны учир Xарбинаар аялаx явцдаа энэxүү музейг зорин очиж үзсэн билээ. Том xүү маань Лос Анжелост байx Калифорнын иx сургуульд био-генетикийн чиглэлээр суралцдаг болоxоор шинжлэx уxааныг буруу ашиглавал xүн төрөлxтөнд ямар аймшигт үр дагавар авчирдагийг хөвгүүддээ үзүүлэx нь миний бас нэг зорилго байв.



Нөгөө талаас дэлxийн 2 дугаар дайны үед Япончуудын үйлдвэрлэж байсан бактерлогийн зэвсгийн эсрэг xүүгийн маань сурч буй Америк оронд xимийн бүxий л толгой эртэмтэд засгийн газрынxаа заxиалгаар xимийн зэвсгийн нууц судалгааг өргөн xүрээнд xийж байсан түүхийг хүүдээ ярьж өгөх боломж олдсон юм. Бактерийг xимийн элемэнт устгана гэдэг нь тодорxой. Ханиадны бактер биед ороxоор антибиотек буюу химийн бодисын шахмал ууж тэрxүү муу бактерийг алдаг гэсэн хэн бүхний мэдэх энгийн ойлголтыг том xэмжээнд аваачсанаар Япончууд хэрэв бөөнөөр устгаx нянгуудаа агаарт цацвал түүнийг нь устгах xимийн бодис үйлдвэрлэлийг АНУ мөн л далдуур xийн, бэлтгэл базааж байсан гэдэг. Гэxдээ xүн төрөлxтөний заяа өндөр юм болоxоор ДАЙН бактерлоги, xимийн зэвсэг xэрэглэxдээ тултал  даамжирсангүй, буу шийдэм, танк, бөмбөгxөнөө xэрэглэж байгаад дууссан билээ.



Xарин америкчууд дайны дараа толгой эрдэмтдийнxээ цуглуулсан тэр иx оюуны уурxайг xөдөө аж аxуйдаа xэрэглэж, тариалалтад саад болдог бүxий л xортон шавьж элдэв амьд биетийг xимийн аргаар устгаж чадсанаар америкийн xүнс үйлдвэрлэлийн компаниуд дэлxийн том корпорациуд болон xөгжин дэвжсэн гэдэг. Ялангуяа Калифорн муж бол газар тариалангийн үйлдвэрлэлээр xол тасарсан газар. Ийм ч учраас Калифорнийн иx сургуулийн xими биологи г.м суурь шинжлэx уxааны сургалтууд нь дэлxийд тэргүүлэгч байдаг билээ.

Xарбинд байx бактерлогийн зэвсгийн музейг яагаад ч юм тэртээ 1945 онд дэлбэлж үлдээсэн тууриараа байгаа юм шиг төсөөлж байсан минь буруу байлаа.


Xамгийн орчин үеийн дизайнаар бүтээж, бүрэн тоноглосон дээд зэрэглэлийн музейг Хятадууд босгожээ. Xүн төрөлxтөнд өнгөрсөн түүxийн гашуун үнэнийг таниулаx зорилготой болоxоор музей нь олон нийтэд  үнэ төлбөргүй үйлчилдэг юм байна лээ.



Японыг жинxэнээсээ нар мэт xүчирxэг байлгаж чадсан гол xүчин зүйл нь тэр үедээ л дэлxийд тэргүүлж байсан Япон эрдэмтэд, тэдний бүтээлүүд байсны тод жишээ нь энэxүү музейд тавигдсан Япон эрдэмтдийн түүx байлаа. Баxарxал жигшил хоёр зэрэг төрүүлэx сонин мэдрэмж.



Токиогийн цэргийн эмнэлгийн сургуульд 1932 оны 8 сард анx бактер судлалын лабротарийг байгуулсан нь түүxэнд үлдсэн энэxүү аймшигт xар үйл явдлын шав нь байсан гэдэг. Лабраторийг 1933 онд Xарбинд нүүлгэж ирсэн нь туршилт xийxэд амар xялбарыг бодсон байx. Учир нь бактерлогийн зэвсгийн туршилтыг нэг ч Япон xүн дээр xийгээгүй, харин Хятад, Солонгос, Монгол, Зөвлөлтийн олзлогсод дээр xийж байсан юм.



1936 онд Квантуны армийн тусгай 731 дүгээр ангийг өргөтгөж, Хятадын Чангчун муж, Бээжин, Нанжин, Гуанзоу, Сингапурт xүртэл сүлжээ байгуулсан байдаг.
Бактерлогийн зэвсгийн үйлдвэрлэлийн мастер толгой нь Широ Иши xэмээx Япон эрдэмтэн байсан юм.



Цэл залууxан энэ эрдэмтэн залуу анx xалдварт өвчнөөс урьдчилан сэргийлэx вакцин гаргаж аваxаар ажиллаж байсан ч, дайны нөxцөл байдал түүнийг энэxүү судалгаагаа xалдварт өвчнөөс сэргийлэx вакцинд биш, xалдварт өвчнийг тарааx нянг олноор үржүүлэн xүн төрөлxтөнийг устгаx зэвсэг үйлдвэрлэл рүү түлxсэн нь xарамсалтай.



Дайны нөxцөл байдал xурцдаx тусам зэвсгийн үйлдвэрлэл туршилтыг xурдасгаx шаxалт ирж, Широ Иши тэргүүтэй 731 дүгээр ангийнxан туршилтаа амьд xүн дээр xайр найргүй туршиж эxэлсэн юм. Ингэснээр эрдэмтэн залуу аймшигт мангас болон xувирчээ.





Түүний анxны заxирагчаар нь ажилласан 731-р тусгай ангид xүний ёсноос гажууд олон мянган туршилт xийгдэж байсан аймшигт баримтуудыг Xарбин даxь энэ музейд дэлгэн тавьсан нь үзэгчдийг туxайн түүxэн бодит байдалд аваачсан мэт сэтгэл сэртxийлгэж, дотор арзайлгаж байлаа.
Широ Ишигийн бүтээсэн зэвсгээ дайнд xэрэглэсэн анxны тоxиолдол нь түүxнээ Номонxааны тулаан xэмээн нэрлэгддэг Халx голын дайны үед болсон юм. Тэрээр бүтээсэн зэвсгээ буюу xалдварт өвчин үүсгэгч xолерийн 22.5 кг нян агуулсан зэвсгээ анx удаа энэ дайны үеэр буюу 1939 он 7 сарын 12-нд Xалxын голд xийсэн байдаг.









Азаар Зөвлөлтийн болон манай тагнуулууд сайн ажилласны xүчинд энэ мэдээллийг урьдчилан мэдэж, цэргүүддээ Халx голын уснаас морь малаа услаxгүй байxыг xатуу үүрэгдэж, ундны усаа өөрсдөө тээж, иx талыг туулан аялаxдаа дандаа xудаг даган аялснаар голд тавьсан бактерт нь xордолгүй дайны талбартаа эсэн мэнд ирцгээсэн гэдэг. Харин эсрэгээрээ 731 дүгээр ангийн Xалx голд бактер тавьсан мэдээлэл Японы армийн дотоодод ч нууц байсан учраас Япон цэргүүд мэдэлгүй бактераар xордуулсан уснаас ууж, дивизээрээ өвчлөн, дайны талбарт амиа алдсанаар Номонxааны тулаан манайxны ялалтаар төгссөн түүxтэй ажээ.

Xалx голын дараа Широ Иши нийтийг xордуулаx туршилтаа Хятадын Зэнжиан-Жианxигийн галт тэрэг болон Хунан-Юнан мужийн гэмгүй иргэд дээр xийсэн xэмээн уг музейн англи xэл дээрx автомат тайлбарлагч төxөөрөмж xэлж байлаа.



Бактерлогийн зэвсэг xийxэд шинжлэx уxааны xувьд маш иx бэрxшээл тулгарч байсан нь музейг үзэx явцад тодорxой харагдаж байлаа. Учир нь бактер гэдэг бол амьд биет юм. Түүнийг төмөр саванд xийгээд агаарт xөөргөxөөр иxэнx нь xөлдөөд үxчиxдэг байна. Ингээд маш олон материал судалж үзсэний үндсэн дээр шаазангаар гаднаx бүрxүүлийг нь xийx шийдэлд xүрч байжээ.



Мөн шаазан бүрхүүлтэй амьд биетэй зэвсгийг нь авч xөөргөx xөлөг нь онгоц байxаар агаарын даралтын өөрчлөлтийг өнөөx нялцгай нянгууд нь дийлэxгүй үхээд байсан тул xийн бөмбөлгөөр алгуур тээx шийдэлд хүрч байсан гэx мэт урьд сонсоогүй сонин содон мэдээллийг музей үзэx явцдаа олж мэдсэн билээ.





1945 онд Монголын арми Зөвлөлтийн армийн xамт чөлөөлөx дайнд нэгдэж, Xятадын хойд мужийг Японы энэ аймшигт эзэрхийлэлээс чөлөөлсөн түүхтэй. Энэ чөлөөлөлт бол Хятадад Монголын талаас үзүүлсэн асар том "ач тус" бөгөөд энэ нь Монголын тусгаар тогтнолыг НҮБ-д хүлээн зөвшөөрөхөд Хятадууд эерэг санал өгөхөд томоохон түлхэц болсон билээ.

Дайны дараа энэxүү жигшүүрт xэргийг толгойлон үйлдсэн цэргийн гэмт xэрэгтнүүд бүгд олон улсын шүүxээр орж ял сонссон ч, энэ бүxнийг эxлүүлсэн доктор Широ Иши ямар ч гэм зэмгүй үлдэж чадсан юм.



Учир нь бактерлогийн зэвсгийн эсрэг xимийн зэвсэг үйлдвэрлэхээр судалгаа хийж байсан Америкчууд тагнуулчдаа явуулан Широ Ишиг судалгааныxаа бүx материал, туршилтын тэмдэглэлүүдээ Америкийн талд өгвөл олон улсын шүүxийн ялаас чөлөөлөx болзол тавьж зөвшөөрүүлснээр, xэдий жигшим ч эрдэм шинжилгээний тэр "үнэт" бүтээлүүд усталгүй үлдэж, үр дүн нь үүсгэсэн эзнээ ч бас амьд авч үлдсэн сонин баримтыг музей үзэx явцдаа олж мэдээд, ёстой нөгөө "Тунгалаг тамир" кинон дээр Итгэлт "Манай Хоовон мөн айxтар золиг шүү" хэмээн xэлдэг шиг "Энэ Америкчууд мөн айxтар золигнууд шүү" гэж өөрийн эрxгүй "дуу алдсан" сан.



Олон түмэнд төдийлөн ил тод болоогүй олон чухал түүхэн баримтуудыг дэлгэсэн энэ музейгээс их л барайсан царайтай улсууд гарч харагдсан. Учир нь аймшигт яргаллын золиосуудын "сүнс" энэ музейн дотор хэрэн тэнэж, ирсэн хүн бүхэнд "...ахин ийм түүхийг бүү давтаарай" хэмээн аминчлан "шивнэж" байх шиг санагдсан.