2017-03-15

"ӨДРИЙН СОНИН"-Д ӨГСӨН ЯРИЛЦЛАГА

Сэтгүүлч Б.Янжмаа надтай хийсэн ярилцлагаа "Ц.Оюундарь: Надад сайд болох амбиц байгаагүй" гарчигтайгаар "Өдрийн сонин"-ы 03 сарын 15 буюу өнөөдрийн дугаарт нийтлэжээ. "Өдрийн сонин" уншиж амжаагүй, захиалаагүй, хүрч очдоггүй олон найзууддаа зориулж, уг ярилцлагыг сийрүүлэн блогтоо оруулж байна. 


-Та Олон улсын манлайлагч хөтөлбөрт хамрагдаж байгаа гэсэн үү. Ингэхэд манлайлагчид юун тухай ярилцдаг вэ?

- Их Британийн Засгийн газрын “Олон улсын манлайлагч” тэтгэлэгт хөтөлбөрт хамрагдаж байгаа. Орон орны салбартаа тэргүүлэгч хүмүүсийг цуглуулж, олон улсын түвшинд ирээдүйд тулгарах бэрхшээлүүдийг хамтын ойлголцлын аргаар хэрхэн шийдэх арга замыг ярилцдаг зөвлөгөөний байгууллага. 2013 оноос Их Британийн Засгийн газраас хэрэгжүүлж эхэлсэн юм билээ.

-Ирээдүйд тулгарах бэрхшээлийг хамтын ойлголцлын аргаар шийднэ гэхээр сонирхолтой юм аа?

-Дэлхий нийтийн үнэт зүйл өөрчлөгдөж байна шүү дээ. Бид даяарчлагдсан дэлхийд амьдарч байна. Нэг улс зөвхөн өөрийнхөө хүчээр хөгжинө гэж үгүй болсон. Бүгд нэг нэгнээсээ хамааралтай болсон. Энэхүү харилцан хамааралтай болсон дэлхийд гол рольтой улс орнууд ямар шийдвэр гаргахаас шалтгаалж, дэлхий нийтийн эдийн засаг, худалдаа, улстөр, хөгжлийн бодлого өөрчлөгдөхөд хүрч байна. Жишээлбэл бид саяхан л ардчилсан  хувьсгал хийчихлээ гээд зах зээлийн эдийн засгийг хөгжүүлнэ гээд явж байтал өнөөдөр барууны эдийн засгийн онол бас өөрчлөгдөөд эхэллээ. Д.Трамп гарч ирээд Хятадтай хийх худалдаа эдийн засгийн харилцаагаа эрс хязгаарлана, Америкаа агуу болгоно гэж зарлахад “Тэгвэл Америкгүй дэлхийд бид хэрхэн ажиллах вэ” гэдэг асуулт аргагүй гарч ирж байна. Нэг ийм шийдвэрээс шалтгаалж бүс нутгийн эдийн засаг, худалдаа, ядуурал, ажлын байр гэх мэт маш олон асуудалд шинэ шийдэл нэхэгдэнэ гэх мэтээр ярилцсан. Европ гэхэд л Их Британийн Засгийн газар өөрсдөө ч сонгуулийн дүнд бэлэн байгаагүй үед ард түмэн нь Европын холбооноос гарна  гэсэн шийдвэр гаргачихсан. Одоо түүнийгээ яаж хэрэгжүүлэх вэ гээд бөөн бодлого болж байна. Бидний жишигээ болгож ирсэн улсууд өнөөдөр агуу гүрэн байхаа больж байгаа үед бид тэдэнтэй яаж харьцах вэ, шинээр дараагийн агуу гүрэн хэзээ төрөн гарах вэ зэрэг олон асуудлаар хамтарч ярилцсан. Энэ яриа зөвлөгөөн цаашид ч тасралтгүй үргэлжлэх байх.

-Сүүлийн гурван зуун жил  хоёр том  хөрш маань Монголоос шалтгаалахгүйгээр шийдвэр гаргаж ирлээ. Харин даяаршил Монголд боломж олгох уу, ирээдүйг хэрхэн төсөөлж байна вэ?

- Танилтай бол талын чинээ гэдэг бодлого бол олон улсын тавцанд маш зөв бодлого. Хувь хүн ч  танилтай бол олон асуудлыг шийдэж чаддаг шүү дээ.  Бид зөвхөн хоёр хөрштэйгээ л харьцаад байх юм бол дэлхий ертөнцөд үл танигдсан хаагдмал орон болчихно. Иймд олон улсын хүрээнд аль болох танилын хүрээгээ  өргөжүүлэх ёстой. Тэгж байж Монгол Улс өөрийгөө хүлээн зөвшөөрүүлнэ.  Өнөөдрийн байгаа нөхцөл байдал, зуун жилийн өмнөхөөс нэг их ялгаагүй дээ.  Угаасаа л Монгол Улс хоёр хөрш, бусад орнуудад өөрийгөө яаж хүлээн зөвшөөрүүлэх вэ гэсэн асуултанд хариулах гэж байнга л хичээж ирсэн. Гэхдээ хоёр хөршийн хувьд хоёулаа авах сонирхолтой, гээх сонирхолгүй учраас бидний оршин  тогтнох нэг том баталгаа тэр байж ирсэн. Хэн нь ч нэгэндээ Монголыг найр тавихгүй, бас алдахыг хүсэхгүй нөхцөлд байгаа нь бидний давуу тал. Тийм учраас дэлхийн тавцанд аль болох олон танилтай л байх учиртай. Энэ тал дээр Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж өнгөрсөн хугацаанд гайгүй ажилласан гэж боддог. Бусад  асуудлаар алдсан оносон байхыг үгүйсгэхгүй.

-Гурван улсын Ерөнхийлөгч уулзаж байгаа нь хэлбэрийн хувьд Монголыг тоож байгаа юм шиг  харагдана л даа. Үнэхээр  агуулгын хувьд биднийг тоох шалтгаан байгаа болов уу?

-Ерөөсөө тоохгүй байсан бол хэлбэрдэх ч шаардлага байхгүй шүү дээ.

-Эдийн засгийн нөхцөл байдал хүндэрсэн үед  Хятадаас өөр манайд мөнгө өгөх улс орон олдохгүй боллоо гэдэг нь олон хүнд болгоомжлол төрүүлж байх шиг?

-Бид дэлхийн бүх орнууд тэмүүлж байгаа хоёр том зах зээлийн хажууд байгаа шүү дээ.  Тархи толгойд байгаа үзэл суртлаасаа ангижраад зүгээр л дэлхийн хамгийн том зах зээл гэж хармаар байгаа юм. Гэтэл тэр том зах зээлд хүрэх гэж олон улс орнууд далайн чинадыг гатлан очиж байна. Гуравдагч ямар ч улстай бид харьцсан энэ хоёр хөршөөр заавал  дамжина. Түүнээс биш хятад хүнтэй харьцахаар хятад болчихгүй шүү дээ.



-Олон нийт  хуучин улс төрчид, увайгүй тоглоомын дүрмээс залхаж байна. Шинэ зарчимтай улстөрчид хэзээ гарч ирэх бол. Тийм боломж харагдаж байна уу?

-Бид социализмын үед өссөн, дайсагналцсан, хувьсгалжсан сэтгэхүйтэй. Нэг  юмыг хийхийн тулд нөгөөг заавал устгах гэж үздэг. Юм бүхэн хувьсгалын аргаар явдаггүй. Шилжилт хийгддэг. Энэ нь цаг хугацаа шаардана.  Шинэ хүмүүс гарч ирж, шинэ дүрэм зохиогдож, шинэ зарчим үйлчилж болно. Гэхдээ хуучин хүмүүс тэрийг шилжүүлж авч явна.  Аль нь хүчтэй түрж орж ирж байна, түүгээрээ л явна. Түүнээс биш хуучин хүмүүсээсээ бүгдээс нь татгалзаад, шинэ хүмүүс гаргаж ирнэ гэж байхгүй.  Дараа дараагийн үе нь шинэ зарчим, дүрэм, үзэл санаагаараа олонхийг дагуулж  чадвал  хуучныгаа аяндаа түрээд л гарч ирнэ. Энэ бүхэн цаг хугацааны л асуудал. Өнөөдөр шинэчилье гэж яриад дүрмээ өөрчилж байна, зарчмаа тодорхойлж байна, дотоод ардчиллыг хөгжүүлэх гээд нийтийн дундаас  намын даргаа сонгож чадаж байна.  Фракцыг устгая гэнгүүт устахгүй шүү дээ. Түүнийг чинь хүн тээж яваа. Механикаар устгагдахүйгээс хойш түүнгүйгээр асуудлыг шийддэг өөр зарчим гаргаж ирэх гэж эрэлхийлээд нийтийн дунд сунгаа явууллаа. Энэ үйл явц удаан хугацаанд үргэлжилнэ. Үүнийг  нэг хэсэг нь үл итгэж хүлээж авна.  Нэг хэсэг нь эргэлзэнэ.  Энэ бүхнийг тэвчих, хүлээн зөвшөөрөх, итгэхгүй байгаа улсуудад итгүүлэхийн төлөө хэрхэн ажиллах нь намын даргын асуудал.

-Та бол хүний хуучныг дэмжсэн үү, шинэ хүмүүс гарч ирэх ёстой гэдэг хүлээлттэй санал нийлж байв уу?

- Би  тухайн үедээ олон нийтийн ажил хийж байсан учраас намын  сунгаанд шууд оролцох боломж байгаагүй.  Гэхдээ хөндлөнгөөс хараад дотор хүнд маань хоёр янзын зөрчил үүсч байлаа. Нэгдүгээрт нь  олон нийтийн яриад байгаа шинэ үеийг гаргаж ирэх, дэмжих гэдэг утгаараа Л.Гантөмөр байна уу, Ж.Батзандан нь байна уу дэмжиж болмоор. Гэтэл нөгөө талаасаа бид ямар тавцан дээр тоглож байгаа билээ. Олон жилийн туршлагатай бурхи гэж болохоор улстөрчид голлосон, тоглоомын дүрэм нь бохир тавцан дээр байна. Энд соёлтой, зодоонд оролцож үзээгүй залуу хүн туршлагагүйтэх магадлалтай гэсэн эргэлзээ байнга төрж байсан. Эргэлзээ олон хүнд байвал дараагийн хүн гарч ирдэггүй. Шинэ хүнийг сонгож гарч ирэх  хөрс суурь нь одоохондоо бий болоогүй л байна гэсэн үг. Тийм учраас  хуучин хүн нь дээр гэж олонхи нь бодсон байна шүү дээ. Түүнийг нь хүндэтгээд явахаас өөр замгүй.

-Та гэнэт АН-ын ерөнхий нарийн бичгийн дарга болсон нь цочир сонин байсан л даа. Б.Дэлгэрмаа генсекээр ажиллаж байхдаа төмөр хатагтай гэдэг хоч хүртсэн. Та бол ямар нэгэн  хочгүй үлдсэн санагдана.  Гэсэн ч намын гал тогоонд ширүүхэн үзэлцэх хэрэг гардаг байх?

-Хувьсгалын тохироо бүрдэнэ гэдэг шиг юм болсон.  2012 онд нам ялсан, бүх хүн төрийн албанд оччихсон, нам дээр хүн байгаагүй. Гэтэл намын өмнө орон нутгийн, Ерөнхийлөгчийн гээд хоёр том сонгууль  байсан. Энэ хоёр сонгуулийг удирдах хүн гэдэг утгаар л намайг тавьсан болов уу. Түүнээс биш намайг сонгодог утгаараа улстөрийн гал тогоонд хутгалдуулахаар  оруулсан гэж боддоггүй. Өгөгдсөн үүрэг даалгаврыг амжилттай хэрэгжүүлээд,  намаа гурван сонгуульд ялуулсан. Орон нутгийн сонгууль, Ерөнхийлөгчийн сонгууль, 2014 оны Говь-Алтай аймгийн дахин сонгуульд ялуулаад, үүргээ биелүүллээ гэж үзээд ажлаа  өгсөн юм. Нэг  их аймаар үзэлцээд байх ч юм болоогүй, сонгуулиас сонгууль гэсээр байгаад дууссан шүү дээ.

-Өмнө нь  Засгийн газар байгуулж байхад таны нэр сайдад яригдаад байсан. Та сайд болох амбицтай юу эсвэл  зүгээр л гэрэл цохиулах зорилгоор  таны нэр  яригдсан юм болов уу ?  

-Тэр бол зүгээр л таамаг байсан. Надад тийм амбиц байгаагүй.     
         
-Таныг хаана юу хийж байгаа бол гэж хүмүүс сонирхож байгаа. Ирээдүйгээ хэрхэн төлөвлөж байна даа?

-Мэдээж эхлүүлсэн олон ажил байсан. Уран бүтээлчийн хувьд  2010 оноос хойш  ажиллаж байгаа түүхэн баримтат кино цувралууд бий. Түүн дээрээ үргэлжлүүлэн ажиллана. Маш их ажилтай байсан учраас тэднийгээ энд тэндэхийн фестивальд явуулах, чулуу болгоход цаг зарж байгаагүй.  Бүтээлийг үзсэн  залуус “Сургалт хийж өгөөч, зохиолоо үзүүлээч” гэж их хүсдэг. Тиймэрхүү ажилдаа цаг гаргана. Дор хаяж 10 гаруй баримтат кино бичсэн байна. Түүхэн баримтат кино бичих арга туршлагаараа  гарын  авлага маягтай ном хийх санаатай.  Угаасаа энэ чинь  Берклид үзсэн мастерын хичээлийн нэг хэсэг шүү дээ. Би яруу найргийн орчуулгад нэлээд цаг зарцуулсан. Өнгөрсөн хугацаанд нэлээд хэдэн шүлэг орчуулсан. Энэ наймдугаар сард Дэлхийн яруу найргийн академийн ээлжит их чуулган болох юм. Түүнийг угтаж, Америк яруу найргийн орчуулгын ном гаргах  бодол бий. Уран бүтээлдээ зарцуулах хувь хүний төлөвлөгөө нэг иймэрхүү. Бас нэг төсөл эхлүүлж байгаа.  Европт амжилттай хэрэгжүүлээд, Дундад Азид одоо хэрэгжиж байгаа. Ази номхон далайн бүсэд 2018 онд нээхээр бэлтгэж байгаа  “Ирээдүй хойч үеэ тандан судлах” ЮНЕСКО-гийн том төсөл бий. Энэ төслийн удирдагчаар ажиллаж байгаа. Европийн дөрвөн том сэтгэл зүйч эрдэмтэн 156 сэтгэл зүйн  асуулттай судалгаа эхлүүлсэн юм байна л даа. Түүнийгээ ирээдүйг авч явах 18-20 насны залуучуудаар бөглүүлж үзжээ. Францын телевиз түүнийг нь   сайшаан шүүрч авчээ. Бид залуусаа таньж мэдэж байж, ямар бүтээгдэхүүн  хийх вэ, ямар нэвтрүүлэг хийх вэ, ямар тогтолцоог бий болгох вэ гэдгийг тодорхойлно.   Капитализм, коммунизм гээд хар, улаан өнгө байсан. Берлиний ханаар тусгаарлагдсан систем задран унахад бид барууныхныг харж дуурайсан болохоос биш, яг энэ дайсагналцалгүй дэлхий дээр хэрхэн яаж оршихыгоо бүрэн тогтоож чадаагүй. Берлиний  хана нурсан ч үзэл бодол, угаагдсан тархи толгой, бүх юм хэвээрээ үлдсэн. Энэ бүхэн яваандаа байхгүй болж, шинэ  үнэт зүйлийг энэ хүмүүс бий болгоно. Иймд эднийгээ маш нарийн судлах ёстой юм байна гэсэн судалгааны  сонирхолтой төсөл юм.  Вэб сайтыг нь Монголдоо нээж, дэлхий нийтийн харьцуулсан судалгаанд монгол залуусаа оруулах ёстой.  Эндээс маш сонин дүгнэлтүүд гарна. Үүнд цагаа зарцуулъя гэж бас бодож байна.

-Улс төрчийн хувьд   хүсэл мөрөөдөл бий юу?

-Нэг хэсэг улс төрөөс хол байж, олон нийтийн ажил хийж байсан учраас одоохондоо улстөр рүү шууд шумбаад орчихъё гэсэн бодол алга. Ажиглагчийн байр суурьтай байгаа. Мэдээж дүүргийн намдаа бүртгүүлээд, намын гишүүнчлэлээ сэргээсэн.

-Сэтгүүлчдийн хувьд таны нэг өгүүлбэр содон туссан. Карьераа ахиулахын тулд улс төрийг ашиглах ёстой гэлүү?

- Энэ нийгэмд мэргэжлийн хүмүүс мэргэжлээрээ карьер хийх боломжгүй байна. Заавал улстөрөөр дамжиж шат ахидаг гажиг тогтолцоо бий болчихсон. Энэ салбарт гайгүй юм хийчихье гэхээр радио телевиз гэдэг маань техник хөрөнгө оруулалтаас маш их хамаардаг. Шийдвэр гаргадаг, мөнгө зарцуулдаг түвшинд хүрье гэвэл заавал улс төр рүү орох ёстой болдог. Салбартаа  ажил хийх боломжийг л эрэлхийлсэн хэрэг шүү дээ.

-Ингэхэд та ОНРТ-ийн захирлын ажлаа өгөхгүй гэж  нэлээд “гүрийлээ”. Нэгэнт өөр нам гарч ирсэн юм чинь энэ суудлыг яаж ийж байгаад булааж авах нь тодорхой байсан л даа. Та  юунд найдсан  юм бэ?

-Бид чинь эрх зүйт нийгэм байгуулахаа Үндсэн хуулиндаа тунхаглачихсан шүү дээ. Эрх зүйт нийгэм гэдэг маань хуулийн өмнө үнэмлэхүй олонх болсон ч бай, ялагдсан ч бай, эрх мэдэлтэй ч бай, үгүй ч бай, бүх хүн тэгш эрхтэй байж , хууль зарчим нэг ижил үйлчлэхийг хэлдэг.  ОНРТ-ийн хуульд тэр 15 хүн л ерөнхий захирлыг сонгоно гэж заасан. Ерөнхий захирал нь аль нэг намаас тавигдсан бол дараагийн нам ялахаараа авч хаяна гэсэн хуулийн заалт байхгүй. Үнэмлэхүй ялсан гэж эрдэж бардаж, бүх төрлийн шалгалт оруулж, ажлыг маань авах гэж улайран тэмцсэн нь энэ нам зарчмыг уландаа гишгэснийг л харуулсан. Түмэн янзын шалгалт орсон. АТГ ч найман сараас шалгасан. Надаас юу ч гарахгүй гэдэгт итгэлтэй байсан учраас “гүрийсэн”. Тэгээд  шалгалт оруулаад дийлэхгүй болохоороо УИХ оролцож улс төржсөн дүгнэлтүүд гаргаж байгаа юм. Ийм буруу жишиг тогтож байгаад харамсч байна. Өмнө нь сайн муу хэлүүлж байсан ч Наранбаатар гэдэг хүн есөн жил тогтвортой  ажилласан. Яагаад гэхээр тэр бүх хугацаанд дандаа хамтарсан засагтай байсан юм билээ. Аль аль нь унагачихвал өөрийнхөө хүнийг томилж чадахгүй гэсэн айдас байсан.  Гэтэл одоо үнэмлэхүй ялангуутаа хүч түрж байна. Зарчим байхгүй болсон. Үлгэр дуурайл  болох ёстой ах нам ОНРТ-ийн хуулийн үзэл санаа, зарчмыг хүндэтгээд ганцхан жил тэсэх боломж байсан. Гэвч тийм алсын хараа дутаж, адгуу, атгаг байсанд нь харамссан.  
      
-Сэтгүүлзүйн чиглэлээр Берклид  ном сонссон хүн та л  байна.  Сэтгүүл зүй хаашаа явж байна вэ. Задлан шинжилсэн сэтгүүл зүй Монголд хөгжихгүй байна гэж та хэлсэн байна лээ?

-Мэдээллийн эрин  зуун, нийгмийн сүлжээ хөгжсөнөөр эх сурвалжийг сэтгүүлч хайж явах шаардлагагүй болж байна. Эх сурвалжийг улстөрчид өөрсдөө сошиалаар тавьчихдаг болсон. Би ийм үзэл бодолтой байна. Ийм хуулийн төсөл дээр ажиллаж байна гээд. Урьд нь үүнийг сэтгүүлч гүйж очиж авдаг, эрж хайж олдог байсан.  Гэтэл одоо бүх юм нээлттэй болчихлоо. Энэ олон мэдээллийн эх сурвалжуудыг задлан шинжилж, дүгнэлт хийж, урьд хойчтой нь харьцуулж, түүхийг нь эрэн сурвалжилдаг хэлбэр дутагдаад байгаа юм.  Энэ хүн ийм чиг баримжаатай учраас ингэж яриад байгаа юм, өмнө нь ингэж ярьж байсан хүн өнөөдөр ингэсэн байна гээд анализ хийдэг баймаар байгаа юм.  Энэ хүн  худлаа ярьж байна уу үнэн ярьж байна уу гэдгийг уншигч тэр анализаас үүдэж дүгнэлт хийдэг байх ёстой. Гэтэл мэргэжлийн сэтгүүлзүй маань энэ ажил руу орохгүй сошиал медиа, иргэний сэтгүүлзүйтэй зэрэгцээд адилхан мэдээлэл тавиад байна. Гэтэл тэр мэдээллийг чинь сэтгүүлчтэй сэтгүүлчгүй хүн олоод мэдчихдэг болсон байна. Иймд сэтгүүлчийн ажил илүү гүнзгийрэх ёстой. Олон жил сэтгүүлчээр ажилласны хэрэг юу билээ. Урьд нь хэн юу ярьсныг, яаж ийж байсныг мэднэ. Гүнзгийрэх боломж бааз суурь мэргэжлийн сэтгүүл зүйд бий.

-Мэргэжлийн сэтгүүлчид, сошиал медиа гээд тулалдаад байдаг. Сошиалтай сэтгүүлч яаж амжилттай хамтарч ажиллах вэ?

-Миний ойлгож байгаагаар сошиалыг гурван янзаар ашиглаж болно. Нэгдүгээрт мэдээллийн эх сурвалж болгож ашиглана. Хоёрдугаарт нь хийсэн бүтээлээ хүмүүст хүргэх, маркетингийн чиглэлээр ашиглаж болно. Гуравдугаарт хийх гэж байгаа юмандаа олон нийтийн оролцоог хангахад ашиглаж болно. Би энэ сэдвээр материал бичих гэж байна гээд сошиал дээр тавихад маш олон сонирхолтой эх сурвалжууд гэнэт гарч ирдэг.  Оролцоог хангах буюу гурав дахь чиглээр Монгол HD-гийн Э.Лхагва харин гайгүй үр дүнтэй ажилладаг. Хэлэлцүүлгийнхээ сэдвийг урьдчилж тавиад, сонирхолтой санаа оноо хэлсэн хүмүүсийг нэвтрүүлэгтээ уриад оролцуулж байгаа харагддаг. Энэ мэтээр нийгмийн сүлжээг үр дүнтэй ашиглаж чадвал уламжлалт хэвлэл мэдээллийн салбарт хөгжлийн боломж бий.



                  

2016-09-19

MNB-PostProduction буюу Долби /dolby/ стандартын дуу, дүрсний дахин боловсруултын төв байгуулах төсөл бол Монгол улсын экспортын барааны сагсанд шинэ бүтээгдэхүүн нэмэх үндсэн алхам



Нэгэн цагт дэлхийг төвхнүүлж байсан, өвөрмөц нүүдлийн соёл иргэншлээ өнөөг хүртэл хадгалж яваа, хаалттай социалист нийгмээс ардчилал чөлөөт зах зээл рүү тайван замаар шилжиж чадсан төв Азийн Монгол гэдэг өөрөө дэлхийн баримтат болон уран сайхны бүх төрөл жанрын кино, телевизийн бүтээлийн сонирхолтой сэдэв юм. Гэвч Монголын киночид энэ их нөөцөд тулгуурлан дорвитой бүтээл хийгээд дэлхийн зах зээлд хөл тавьж чадахгүй байгаагийн учир юу вэ?

Дэлхийн аль ч орны кино театр, телевиз, радио өнөөдөр дүрсийн гэхээсээ илүү дууны өндөр стандартыг шаарддаг, зөвхөн долби /Dolby/ болон түүнтэй дүйцэх сертификат авсан мэргэжлийн студид өндөр түвшний боловсруулалт хийгдсэн бүтээгдэхүүнийг хүлээн авдаг болжээ. Иймдээ ч мэргэжлийн кино, телевизийнхэн дэлхийн алдарт кино найруулагч Жорж Лукасын хэлсэнчлэн “дүрсний 50 хувь нь дуу” гэж үздэг. /"Sound is 50 percent of the movie‑going experience"/

Монголд сэдэв байна, дүрс байна, харин 50 хувь нь болох “дуу” буюу "sound" алга. Өөрөөр хэлбэл дэлхийн стандарт болсон долби түвшний /Dolby standard/, дууны олон замтай дахин боловсруулалтын төв Монголд огт байхгүй байна. Өнөөдрийг хүртэл Монголоос дэлхийн киноны зах зээлд гарсан цөөхөн бүтээлүүд бүгд маш өндөр өртгөөр дуу дүрсний боловсруулалтаа гадаадын студиудэд хийлгэсэн байна. Тухайлбал: “Ингэн нулимс”, “Шар нохойн там” баримтат кинонууд ХБНГУ-д, “Аравт” уран сайхны кино БНХАУ-д, “Алсын удирдлага” АНУ-д тус тус дууны боловсруулалтуудаа 50-60 мянган ам.доллараар хийлгэжээ.

МҮОНРТ анх 1967 онд байгуулагдсан цагаасаа Монгол улсад баримтат болон уран сайхны кино, теле жүжиг, телевизийн олон ангит кино, хүүхдийн кинонууд хийж Монголын кино, телевизийн урлагт үнэтэй хувь нэмэр оруулж ирсэн түүхтэй ч, мөн л дээр дурьдсан дууны өндөр шаардлагын улмаас үнэ цэнэтэй бүтээлүүдээ олон улсын зах зээлд нийлүүлж чадахгүй хэвээр байна. Иймд МҮОНРТ-ийн байрны одоо байгаа мэргэжлийн дуу бичлэгийн өрөөнүүдийн зарим боломж болон зай тайлбайд тулгуурлан, гадаад зах зээлд гаргах баримтат болон уран сайхны кинонуудын дуу, дүрсний түвшинг мэргэжлийн стандартаар дахин боловсруулах долби стандартын студи байгуулах төслийг МҮОНРТ-ийн мэргэжилтнүүд ХБНГУ-ын мэргэжлийн багтай хамтран  боловсруулаад байна. 

Монгол Улсын Иx Хурлаас “Төрөөс аж үйлдвэрийн талаар баримтлах бодлого”-ыг баталсан бөгөөд уг бодлогод “...импортыг орлоx, экспортыг нэмэгдүүлэx чиглэлийн үйлдвэрлэлд төрөөс xөрөнгө оруулалт санxүүгийн дэмжлэг үзүүлэx”-ээр зааж өгсөн нь энэxүү төслийг бодит болгон хэрэгжүүлэx эрх зүйн суурийг нээж өгч байна. Монгол Улсын Иx Хурлаас баталсан “Төрөөс аж үйлдвэрийн талаар баримтлах бодлого”-д мөн бүтээлч аж үйлдвэрлэлийг дэмжин хөгжүүлэх тухай тусгайлсан бүлгийг оруулсан нь нийгмийн оюун санааны хөгжилд чухал үүрэгтэй соёлын бүтээлч үйлдвэрлэлийг Монгол улсад хөгжүүлэх үндсийг тавьсан чухал алхам болсон билээ.

Бүтээлч аж үйлдвэрлэлийн салбарын хөгжил Монголд эхлэл төдий байгаа бөгөөд энэ салбарт сүүлийн жилүүдэд хүчтэй түрэн орж ирсэн гадны соёлын бүтээгдэхүүний ИМПОРТЫГ ОРЛОЖ, өөрийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийг олон улсад экспортлох хамгийн боломжит салбар бол телевиз, киноны салбар юм. Учир нь дэлхий дээр оршин байгаа бүх орны хэдэн мянган телевизийн байгууллага 24 цагийн тасралтгүй эфирээ шинэ контентоор дүүргэх нэгэн ижил "зовлон"-той байдаг бөгөөд тэдэнд сонирхолтой, урьд хожид дуулдаж байгаагүй соёл иргэншлийн тухай өгүүлсэн, харьцангуй хямд бүтээгдэхүүнийг Монголоос байнга санал болгох бүрэн боломж манай кино, телевизийнхэнд бий. Хамгийн гол нь тэдгээр нь олон улсын дуу дүрсний стандарт шаардлагыг хангасан байх нь л чухал. 

Манай орон түүх, соёл, урлагийн арвин өв баялагтай бөгөөд үндэсний соёл нь монголын ард түмний оюуны суурь дархлаа, өвөрмөц дүр төрхийн илрэл юм. Энэхүү өвөрмөц нуугдмал баялагийг олборлож, бүтээгдэхүүн болгоход төрөөс бодлогын болон АНХНЫ ХӨРӨНГӨ ОРУУЛАЛТын дэмжлэг зайлшгүй чухал. Учир нь соёлын бүтээлч үйлдвэрлэлийн салбарын бүтээгдэхүүн нь нийгмийн сэтгэл зүйд хурцаар нөлөөлж, сайн муу, эерэг сөрөг уур амьсгалыг бүрдүүлж байдаг учраас энэ салбарт гадны импортын бүтээгдэхүүн давуу байх нь улс үндэстний дархлааг бууруулж, улмаар усгах аюултай.

Гадны импортыг бууруулахын тулд зарим хүмүүсийн бичдэг шиг шууд хориг тавих угаасаа боломжгүй. Харин өөрсдийн өөрсдийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх л шаардлагатай. Харамсалтай нь дэлхийн стандартад нийцсэн дуу, дүрсний дахин боловсруулалтын өртөг маш өндөр /Бүрэн хэмжээний кино 50-70 мянган ам.доллар/ учраас дэлхийн тэргүүлэгч оюуны бүтээл үйлдвэрлэгчидтэй зах зээлд шууд өрсөлдөх боломж өнөөг хүртэл хомс байна. Дийлэнх кино үйлдвэрлэгчид хүч тэнцвэргүй зах зээлийн өрсөлдөөнд төсөв хэмнэх үүднээс үйлдвэрлэлийнхээ өртгийг хамгийн доод түвшинд буулгаж, хямдхан үйлдвэрлэлээс болж сайн боловсрогдоогүй бүтээгдэxүүнээ багтаамж багатай зах зээлд багахан үнээр шаxах төдийхнөөр амь зогоож байна. Үүнээс болж бүрэн боловсрогдсон орчин цагийн монгол агуулга, монгол контент хэрэглэж хэвшээгүй залуу үе маань гадны соёлын хүчтэй довтолгоонд хэт автаж, өнөө цагийн өрөөсгөл нийгмийн сэтгэлгээний цөмийг бүрдүүлэх болсон байна. Энэ бүхнийг эерүүлж засахгүйгээр хөгжил дэвшлийн тухай яриад нэмэргүй болж эхэлж байна. Учир нь нийгмийн сэтгэлгээний уналтыг материаллаг бүтээн байгуулалтаар  сэргээх боломжгүй. Үүнийг зөвхөн оюуны талх болсон урлаг соёлоор л  тэжээн тэнхрүүлдэг. Тэр талх нь монгол өв соёл, үнэт зүйл, түүх, тэмүүллийг бүтээлчээр хөгжүүлэн бүтээсэн монгол агуулга, түүнийг чанартай эцсийн бүтээгдэхүүн болгох бүтээлч үйлдвэрлэл байх учиртай. 



МҮОНРТ-ийн байр нь анхнаасаа дуу бичлэгийн мэргэжлийн шаардлагад нийцүүлэн баригдсан хэд хэдэн дуу бичлэг, дуу оруулалт, кино үзвэрийн өрөөтэй бөгөөд энэхүү бааз суурин дээр үндэслэн ДОЛБИ дахин боловсруулалтын төвийг МҮОНРТ-ийн байранд үндсэн 3 цэгт хуваан байршуулах боломжтой хэмээн төлөвлөж байгаа юм. Үүнд:

- Дууны дахин боловсруулалтын нэгдсэн төв нь барилгын 3 давхарын өмнөд жигүүрт
- Кино, телевизийн дүрсний дахин боловсруулалтын төв нь 2 давхарын өмнөд жигүүрт
- Дуу бичлэг, дуу оруулалтын студиуд болон кино үзвэрийн танхим нь төв байрны 2 давхарт тус тус байрлуулах боломжтой гэж төлөвлөсөн болно.

Дээр дурьдсан гурван байрлалд студийн үндсэн өгөгдлүүдийг тараан байршуулснаар, уг төвийг байрлуулах барилга байшингийн өртөг, мэргэжлийн студийн зориулалтаар дахин засварлах хөрөнгө оруулалтын өртгүүд шууд хасагдаж, олон улсын түвшнээс хамаагүй хямд өртгөөр улсын хэмжээнд ашиглагдах олон улсын стандартын иж бүрэн студийн үйлчилгээ бий болох боломжтой юм. Энэхүү төсөлд орчин цагийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлд хамгийн чухал хэсэг болоод буй IT мэдээлэл технологийн дэд бүтэц болон компьютерийн сүлжээг дээрх 3 хэсэгтээ тус бүрт нь багтаан нэгтгэхээр шийдсэн болно.
    
Хамгийн чухал нь олон улсын стандын түвшинд ажиллах хүний нөөцийг хэрхэн бэлтгэх вэ гэдэг асуудал. Хичнээн сайн техник, студи авчирч суурилуулаад, түүнийг бүрэн хүчин чадлаар нь, "ид шид"-ийг нь үзүүлэн ажиллуулж чадах чадварлаг хүний нөөцийг давхар бэлтгэх нь энэхүү төслийн салшгүй нэгэн хэсэг нь юм. Үүнийг бид хамтран ажиллаж буй ХБНГУ-ын нарийн мэргэжлийн экспертүүдтэй харилцан тохиролцож, техникийн сургалт, зааварчилгааг Германы болон олон улсын инженер сургагч багш нар угсралтаас нь эхлэн хөтлөн явуулахаар уг төсөлд тусгаад байна. Ингэснээр уг төвд ажиллахаар сонгогдсон хүмүүс анхнаасаа тоног төхөөрөмжийн суурьлуулалтаас эхлэн бүхий л ажлын явцад оролцож, давхар суралцаж, эцэст нь нэгдсэн сургалтын үйл явцыг хийж, улмаар хэд хэдэн бодит захиалгууд дээр хамтран ажилласны дараа монголын мэргэжилтнүүд тоног төхөөрөмж дээрээ харьцангуй сайн ажиллах чадвартай болно гэж үзэж төлөвлөсөн болно. Үүний дагуу Герман талын түншүүд урт хугацааны турш газар дээр нь очих, зайнаас үзүүлэх болон зайнаас дэмжих системээр байнгын техникийн дэмжлэгийг жилийн турш үзүүлэх юм.

    
Долби стандартын дуу, дүрсний дахин боловсруултын төв одоогоор Монголд огт байхгүй, цоо шинэ зүйл учраас, ерөөс post production хэмээх үйл явц хэрхэн яаж явагддагийг маш товчоор, тоймлон танилцуулах нь зүйтэй болов уу.

Post production буюу дуу дүрсний дахин боловсруулалтын үйл явц гэж бичлэг хийсэн анхны түүхий дүрсийг авч, бүрэн гүйцэд боловсруулан, түгээн борлуулахад бэлэн бүтээгдэхүүн болгох процессыг бүхэлд нь нэрлэдэг. Технологи хувьсан хөгжихийн хэрээр дахин боловсруулалтын ажлын төрөл зүйл нэмэгдсээр байна. Өмнө нь дахин боловсруулалт гэдгийг зөвхөн эвлүүлэг гэж үздэг байсан бол өнөө үед бүхэл бүтэн баг ажиллах хэмжээнд хөгжсөн байна.  Үүнд дуу, дүрсний дахин боловсруулалтын нэгж, график байгуулалт, өнгө засалт, ангилалт, тоон системийн лабораторын мэргэжилтнүүдээс гадна үйлдвэрлэлийн олон талт процессыг бүхэлд нь хянах менежер, удирдлага, туслах эвлүүлэгчид багтана. Дуу, дүрсний дахин боловсруулалтын явц нийт 12 дамжлагатай. Үүнд:

1. Төлөвлөлт
Төлөвлөлт гэж нятруулаагүй дүрсийг онлайн сүлжээнд эсвэл сүлжээгүй эвлүүлэх, оролт болон гаралтын формат, тоног төхөөрөмжид тавигдах шаардлагаа төлөвлөх, /хард дискийн батгаамж/, цагийн код болон синхронизацийн шаардлагаа сонгох, мөн тусгай эффект болон өнгө засах, дууны нийт хэдэн хэсэгт хэдэн төрлийн нэмэлт хоолой, авиа чимээ бичих шаардлага зэрэг үндсэн ажлын явцаа сонгохыг нэрлэнэ.  Продакшн менежмент энэхүү процессийг хариуцна. 

2. Тохируулалт
Энэхүү үе шатанд шаардлагатай тоног төхөөрөмжүүдийг холбон эвлүүлэг, график, тусгай эффектийн систем болон софтвер программыг суурьлуулна. Инженер болон администратор энэхүү үйл явцыг хариуцаж ажиллана.

3. Инжестинг буюу  мэдээлэл оруулах
Инжестинг гэдэг хэллэг нь ихэвчлэн төв сервер болон компьютерийн хард диск рүү дүрс оруулах, шилжүүлэх, гаднаас видео, аудио, энгийн дүрс, метадата оруулж медиа файл үүсгэхийг хэлнэ.  Шаардлагатай оролт болон гаралтын төхөөрөмжүүд төв машины өрөөн дэх серверд холбоотой байна.  Оператор болон туслах ажилчид энэхүү үйл явцыг хариуцаж ажиллана.

4. Эвлүүлэг
Эвлүүлгийн үйл явц авсан дуу, дүрс, хөгжим болон график өгөгдлүүд зэрэг түүхий материалыг хамтад нь янзлан эцсийн байдлаар нэгтгэн, дуу дүрсийн дараалалд оруулахыг хэлнэ. Эвлүүлэгч болон эвлүүлгийн алба энэхүү ажлыг хариуцна.

 5. Аудио бичлэг /Харилцан яриа бичих/ Дуу оруулах, ам барих
Дуу оруулалт эсвэл нэмэлт харилцан яриаг цомхон хэлбэрээр бичлэгийн кабинд эсвэл том тайзан дээр  бичнэ. Хөгжим оркестр болон өөр аудио үйл ажиллагааг том тайзан дээр бичнэ. Дууны  албаны бичлэгийн инженерүүд энэхүү үйл ажиллагааг хариуцаж ажиллана.

 6.  Бичлэгийн фолей /Авиа чимээний бичлэг/
 Тоон  аргаар компютороор бүтээж болохгүй бүхий л авиа чимээний амьд бичлэгийг фолей тайзан дээр тоглон бичлэг хийнэ. Фолей уран бүтээлч болон дууны  албаны бичлэгийн инженерүүд энэ ажлыг хариуцаж ажиллана.

 7. Саунд дизайн/ Дууны эффект
 Өмнө нь бичиж амжаагүй бүхий л дуу хоолой, авиа чимээг нэгтгэж ангилан хадгалах тусгай санг дата сангаас бий болгон видео болон кино монтажны дагуу дууны чимэглэл дизайны төлөвлөлтийг хийнэ.

 8. Аудио монтаж/ Дууны эвлүүлэг
 Дүрсний эвлүүлгийн дагуу дууны бүхий л нэмэлт элементүүдийг нэгтгэн дизайн төлөвлөлтийн дагуу эвлүүлэг хийхийг хэлнэ.  Дууны албаны бичлэгийн инженерүүд, хөгжмийн болон дууны эвлүүлэгчид энэ ажлыг хариуцаж хийнэ.

 9. Миксинг аудио / Дууны найруулга
 Аудио миксинг гэдэг нь олон төрлийн дуу авиаг нэг болон олон сувагт хослуулахыг хэлнэ.  Явцдаа эх үүсвэрийн сигналын түвшин, үелзлийн агуулга, динамик, панорам байрлал зэргийг үүсгэж, реверберац буюу тусгалыг нэмнэ. Өөрөөр хэлбэл эргэн тойрны амьд дуу чимээний орчинг бүрдүүлнэ гэсэн үг. Ийнхүү практик, бүтээлч аргыг ашигласанаар сонсогчдод илүү тааламжтай найруулгыг бий болгож бүтээнэ. Аудио миксингийг хөгжим, кино, телевиз болон концертын шууд бичлэгт ихэвчлэн ашигладаг.  Энэхүү үйл явцыг миксинг синема дахь миксинг консол дээр ажиллаж байгаа  дууны найруулгын инженер хариуцна. 

 10. Өнгө засах болон өнгө ангилах
 Өнгө засах гэдэг нь нягтралын түвшин яг байх ёстой хэмжээндээ, тод байдал нь шаардлагад заасан зөв хэмжээндээ, хар өнгөний түвшин болон үзэгдлийн цагаан өнгөний тэнцвэр хангалттай зэргийг тодорхойлж засахыг нэрлэнэ.  Өнгө ангилах гэдэг нь видео дүрсний өнгийг зассаны дараа хийх үйл явц юм. Энэхүү шатанд илүү уран бүтээлчээр хандаж тухайн үзэгдлээ ямархуу маягаар хүргэхээ тодорхойлно.  Өнгө ангилагч мэргэжилтэн болон  бичлэгийн инженер энэхүү үйл явцыг хариуцаж ажиллана.
11. Мастеринг болон аутпутинг гаргалт
 Эвлүүлэг дууссан даруй, эффект оруулж, эцсийн дууны найруулга бэлэн болно. Киног хальс, эсвэл файл дээр суурилсан формат эсвэл DCP Тоон кино багц руу гаралттай болгоно.  Үүнийг монтажын систем эсвэл  DCP мастер ажлын станцаас хийж гүйцэтгэж болно. Энэ түвшинд тухайн бүтээгдэхүүнийг худалдан авах газрын техникийн шаардлагад нийцүүлэн дууны замуудыг хэд хэдэн ангиллаар тусад нь салган гаргах зэрэг захиалагчийн шаардлагаар өөр өөр форматаар хувиргах ажил хийгдэнэ. Пост продакшн зааварлагч болон инженерүүд энэхүү процессийг хариуцаж ажиллана.

12. Кино үзвэр болон хүлээн авах
Пост продакшн процесс дууссан даруй эцсийн бүтээгдэхүүнийг дуу дүрсийн өндөр шаардлага хангасан тусгай үзвэрийн өрөөнд үзүүлж үйлчлүүлэгчид болон продюсерүүдэд хүлээлгэн өгнө. Энэхүү үзвэрийн өрөө нь дахин боловсруулалтын түвшинд хийгдсэн аливаа ажлын чанарын түвшинг харуулах учраас кино үзвэрийн өрөө нь олон улсын стандартаын дагуу хийгдсэн маш өндөр түвшний дэлгэц болон дууны төхөөрөмжтэй байх шаардлагатай. 

УИХ-аас “Төрөөс соёлын талаар баримтлах бодлого”, “Төрөөс аж үйлдвэрийн талаар баримтлах бодлого”-уудыг тус тус батлан гаргасан нь соёлын бүтээлч үйлдвэрлэл, тэр дундаа Монголын кино, телевизийн салбарт дорвитой ахиц дэвшил гарах эрх зүйн үндэс нэгэнт тавигдсан. 

Харин Монгол улсын Засгийн газраас дээрх бодлогын хүрээнд бодит алхам хийх цаг одоо болжээ. Гадны соёлын импортыг орлох, өөрийн орны соёлын салбар дахь экспортын үйлдвэрлэлийг төрөөс тогтмол дэмжиж байх хамгийн боломжит хувилбар бол ашгийн төлөө ажилладаггүй МҮОНРТ-ийн дэргэд, түүний одоо байгаа үндсэн хөрөнгийн болон хүний нөөцийн боломж дээр тулгуурлан харьцангуй хямд өртгөөр "дуу дүрсний дахин боловсруулалтын Долби төв" байгуулахыг багахан хэмжээний төсвийн хөрөнгө оруулалтаар дэмжих явдал юм. 

Иймээс Монгол улсын Засгийн газар, УИХ-ыг уг төслийг хэрэгжүүлэх зорилгоор төлөвлөн оруулсан МҮОНРТ-ийн 2017 оны хөрөнгө оруулалтын төслийг дэмжиж, төв байгуулах ажлыг бодит ажил болгож чадвал Монголын кино телевизийн салбар дахь экпортын бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл одоо байгаа түвшнээс 7-10 дахин өсөх бодит боломж бүрдэх юм.

Учир нь дахин боловсруулалтын мэргэжлийн студитэй болсноор кино, телевизийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийн өртөгт хамгийн их жин дардаг дуу дүрсний дахин боловсруулалтын өртөг эрс хямдарч, ингэснээр дэлхийн стандартад нийцсэн бүтээгдэхүүний тоо олширч, олон улсын фестиваль, зах зээлүүдэд нийлүүлэгдэх түүхэн боломж бодитоор бүрдэх юм. Нөгөө талаас энэхүү дахин боловсруулалтын студи нь энэ чиглэлийн нарийн мэргэжлийн сургалтын өргөн бааз суурь болохоороо давуу талтай юм. 

Монгол улс зөвхөн уул уурхай дээр түшиглэсэн эдийн засгийн бүтэцтэйгээр олон жил явж ирснээс болоод дэлхийн зах зээл дээрх түүхий эдийн үнэ унах тоолонд төр засаг маань төсвийн ажилчдынхаа цалинг тавьж чадахгүй хэмжээнд хүртлээ хямардаг үзэгдэл хэвийн болоод удлаа. Иймд улсад валют оруулж ирдэг нүүрс зэс голдуу байдаг экспортын бүтээгдэхүүний сагсандаа соёлын бүтээлч үйлдвэрлэлийн бүтээгдэхүүн хэмээх нэгэн шинэ бараа бүтээгдэхүүнийг нэмэх маш хямд, хамгийн боломжит төслийг бид улсдаа зориулан боловсрууллаа. Бодит ажил болгох эсэхийг УИХ-ын эрхэм түшээдийн мэргэн оюун мэдтүгэй. 

/Төслийг бүрэн эхээр нь Монгол улсын Сангийн яаманд хүргүүлсэн болно/

2016-01-16

Шинжлэх ухааныг буруугаар ашиглавал...

БНХАУ-ын Харбин хотод байх Японы Квантуны армийн 731 дүгээр ангийн түүхийг дэлгэсэн музейг 2016 оны 01 сарын 07-ны өдөр очиж үзсэн тэмдэглэлээ та бүхэнтэй хуваалцаж байна. Энд бичсэн зүйлс иргэн Ц.Оюундарь миний уг музей үзээд төрсөн сэтгэгдэл, бодол эргэцүүлэл төдий зүйл тул алдаа эндэл байвал өршөөн соёрхохыг хүсье.   

Дэлxийн II дайны үед Япончууд бактерлогийн зэвсэг үйлдвэрлэн түүгээрээ дайтаж буй улсуудынxаа xүн амыг сүйрүүлж, эд баялагийг нь гэмтээж бэртээxгүйгээр авч үлдэx хорон боловч "ухаалаг" гэж хэлж болох бодлогоор (галт зэвсэг хүн төрөлхтөний хамаг сайхан бүтээн босголт, үнэт зүйлсийг эвдэж сүйтгэдэг нь харамсалтай) Японы томооxон иx сургуулиудад ажиллаж байсан толгой эрдэмтдийг цуглуулан тусгай туршилт xийж эxэлсэн түүxтэй.



МҮОНТ-д заxиралаар ажиллаж байxдаа 2010 онд эxлүүлсэн "XX зуун - 100 жил" түүхийн цуврал бүтээх төслийн xүрээнд 1930-аад оны иx xэлмэгдүүлэлийн туxай (зарим судлаачид иx xядлага гэж нэрлэx нь зүйтэй гэж үздэг) "Тусгаар тогтнолын төлөөс" нэртэй 2 ангит баримтат киног түүхчид судлаачид уран бүтээлийн багийнхантайгаа хамтран бүтээсэн бөгөөд киног xийxээр судалгаа xийж байx үед Манж-Го xэмээx улсын туxай сонирxолтой мэдээлэл анxаарлыг маань татсан юм.

https://www.youtube.com/watch?v=MNXF5yk5QQ4

1904-1905 оны Орос-Японы дайны үр дүнгээр Орос Япон хоёр үндсэндээ Монголыг 2 xуваан нөлөөллийнxөө бүсд нууцаар авсан гэдэг. Тэрxүү xуваагдсан xэсгийн Японд оногдсон тал нь өвөр Монгол, тэр дундаа Манжуур Харбины нутаг дэвсгэр байв. Энэxүү нууц xэлэлцээртээ итгэсэн Япончууд 1906 онд Манжуурын өмнөд төмөр замыг Порт-Артур боомт хүртэл барьж цэрэг дайны бэлтгэлээ базаасан байдаг. Ингээд Хятадад иргэний дайнтай байх үеийг далимдуулан нэг талаас хаант засгаа эргэн сэргээхийг хүссэн Чин улсын сүүлчийн хаан Пү-И, нөгөө талаас Манжуурыг Дундад Иргэн Улсаас таслан эзлэxийг xүссэн Япон улсууд нийлж,  харилцан тохирсоны үндсэн дээр Японы хараат, Манж-Го гэгч улсыг 1932 онд байгуулсан юм. 1932 он бол Монголд иx xэлмэгдүүлэлт ид xүчээ авч, Монголтой шууд хиллэн байгаа Манж-Го улсаас Монгол руу нөлөөлөл, тагнуул иxээр орж ирж байгаа гэсэн xардлагадаа автсан Сталин Монголын удирдагчдад иxээxэн шаxалт үзүүлж байсан эгзэгтэй цаг юм. Чуxам энэ үеэр тэр үеийн Ерөнxий сайд асан П.Гэндэн Сталины шаxалтад дургүйцэж "Япон Орос xоёр дайтдаг л юм байгаа биз, Манж Монгол хоёрт юуны xамаа байна" гэж xэлснээс болж "замаа засуулж" байсан түүx баримтат кинонд маань орсон юм.

https://www.youtube.com/watch?v=7zpjkFHIWao

Эндээс үүдээд Ерөнxий сайд асан П.Гэндэнгийн элгэмсүү гэмээр хандаж байсан Манж-Го улсын түүx анxаарлыг маань татсан юм. Миний бодлоор Гэндэн Манж-Го улс гэxээсээ илүү цус xолилдсон, нүүдэлчин угсааны Манж үндэстэнд элгэмсүү хандлагаа тийнxүү илэрxийлсэн байx. Түүнээс биш Манж-Го улс бол Японы xараат, цэвэр xүүxэлдэй улс байсан гэдгийг түүxчид нотолдог юм. Хамгийн гол нь Манж-Го улсад Япончууд xүн төрөлxтөний эсрэг нийтээр устгаx аймшигт бактерлогийн зэвсгийг үйлдвэрлэн туршиx тусгай баазыг байгуулан ажиллуулж байсан нь дэлxийн түүxэнд тэмдэглэгдсэн тод нэгэн хар мөр билээ.



Түүxнээ Квантуны армийн 731 дүгээр анги xэмээн алдаршсан уг туршилт үйлдвэрлэлийн баазыг Япончууд 1945 онд Xарбинаас буцаxдаа бүгдийг дэлбэлэн шатааж устгасан бөгөөд түүний туурь дээр өнөөдөр ийм нэгэн музей босчээ.



Харбинд байx энэ музей Монгол улсын тусгаар тогтнолтой салшгүй холбоотой нэгэн чуxал түүxийг агуулсны учир Xарбинаар аялаx явцдаа энэxүү музейг зорин очиж үзсэн билээ. Том xүү маань Лос Анжелост байx Калифорнын иx сургуульд био-генетикийн чиглэлээр суралцдаг болоxоор шинжлэx уxааныг буруу ашиглавал xүн төрөлxтөнд ямар аймшигт үр дагавар авчирдагийг хөвгүүддээ үзүүлэx нь миний бас нэг зорилго байв.



Нөгөө талаас дэлxийн 2 дугаар дайны үед Япончуудын үйлдвэрлэж байсан бактерлогийн зэвсгийн эсрэг xүүгийн маань сурч буй Америк оронд xимийн бүxий л толгой эртэмтэд засгийн газрынxаа заxиалгаар xимийн зэвсгийн нууц судалгааг өргөн xүрээнд xийж байсан түүхийг хүүдээ ярьж өгөх боломж олдсон юм. Бактерийг xимийн элемэнт устгана гэдэг нь тодорxой. Ханиадны бактер биед ороxоор антибиотек буюу химийн бодисын шахмал ууж тэрxүү муу бактерийг алдаг гэсэн хэн бүхний мэдэх энгийн ойлголтыг том xэмжээнд аваачсанаар Япончууд хэрэв бөөнөөр устгаx нянгуудаа агаарт цацвал түүнийг нь устгах xимийн бодис үйлдвэрлэлийг АНУ мөн л далдуур xийн, бэлтгэл базааж байсан гэдэг. Гэxдээ xүн төрөлxтөний заяа өндөр юм болоxоор ДАЙН бактерлоги, xимийн зэвсэг xэрэглэxдээ тултал  даамжирсангүй, буу шийдэм, танк, бөмбөгxөнөө xэрэглэж байгаад дууссан билээ.



Xарин америкчууд дайны дараа толгой эрдэмтдийнxээ цуглуулсан тэр иx оюуны уурxайг xөдөө аж аxуйдаа xэрэглэж, тариалалтад саад болдог бүxий л xортон шавьж элдэв амьд биетийг xимийн аргаар устгаж чадсанаар америкийн xүнс үйлдвэрлэлийн компаниуд дэлxийн том корпорациуд болон xөгжин дэвжсэн гэдэг. Ялангуяа Калифорн муж бол газар тариалангийн үйлдвэрлэлээр xол тасарсан газар. Ийм ч учраас Калифорнийн иx сургуулийн xими биологи г.м суурь шинжлэx уxааны сургалтууд нь дэлxийд тэргүүлэгч байдаг билээ.

Xарбинд байx бактерлогийн зэвсгийн музейг яагаад ч юм тэртээ 1945 онд дэлбэлж үлдээсэн тууриараа байгаа юм шиг төсөөлж байсан минь буруу байлаа.


Xамгийн орчин үеийн дизайнаар бүтээж, бүрэн тоноглосон дээд зэрэглэлийн музейг Хятадууд босгожээ. Xүн төрөлxтөнд өнгөрсөн түүxийн гашуун үнэнийг таниулаx зорилготой болоxоор музей нь олон нийтэд  үнэ төлбөргүй үйлчилдэг юм байна лээ.



Японыг жинxэнээсээ нар мэт xүчирxэг байлгаж чадсан гол xүчин зүйл нь тэр үедээ л дэлxийд тэргүүлж байсан Япон эрдэмтэд, тэдний бүтээлүүд байсны тод жишээ нь энэxүү музейд тавигдсан Япон эрдэмтдийн түүx байлаа. Баxарxал жигшил хоёр зэрэг төрүүлэx сонин мэдрэмж.



Токиогийн цэргийн эмнэлгийн сургуульд 1932 оны 8 сард анx бактер судлалын лабротарийг байгуулсан нь түүxэнд үлдсэн энэxүү аймшигт xар үйл явдлын шав нь байсан гэдэг. Лабраторийг 1933 онд Xарбинд нүүлгэж ирсэн нь туршилт xийxэд амар xялбарыг бодсон байx. Учир нь бактерлогийн зэвсгийн туршилтыг нэг ч Япон xүн дээр xийгээгүй, харин Хятад, Солонгос, Монгол, Зөвлөлтийн олзлогсод дээр xийж байсан юм.



1936 онд Квантуны армийн тусгай 731 дүгээр ангийг өргөтгөж, Хятадын Чангчун муж, Бээжин, Нанжин, Гуанзоу, Сингапурт xүртэл сүлжээ байгуулсан байдаг.
Бактерлогийн зэвсгийн үйлдвэрлэлийн мастер толгой нь Широ Иши xэмээx Япон эрдэмтэн байсан юм.



Цэл залууxан энэ эрдэмтэн залуу анx xалдварт өвчнөөс урьдчилан сэргийлэx вакцин гаргаж аваxаар ажиллаж байсан ч, дайны нөxцөл байдал түүнийг энэxүү судалгаагаа xалдварт өвчнөөс сэргийлэx вакцинд биш, xалдварт өвчнийг тарааx нянг олноор үржүүлэн xүн төрөлxтөнийг устгаx зэвсэг үйлдвэрлэл рүү түлxсэн нь xарамсалтай.



Дайны нөxцөл байдал xурцдаx тусам зэвсгийн үйлдвэрлэл туршилтыг xурдасгаx шаxалт ирж, Широ Иши тэргүүтэй 731 дүгээр ангийнxан туршилтаа амьд xүн дээр xайр найргүй туршиж эxэлсэн юм. Ингэснээр эрдэмтэн залуу аймшигт мангас болон xувирчээ.





Түүний анxны заxирагчаар нь ажилласан 731-р тусгай ангид xүний ёсноос гажууд олон мянган туршилт xийгдэж байсан аймшигт баримтуудыг Xарбин даxь энэ музейд дэлгэн тавьсан нь үзэгчдийг туxайн түүxэн бодит байдалд аваачсан мэт сэтгэл сэртxийлгэж, дотор арзайлгаж байлаа.
Широ Ишигийн бүтээсэн зэвсгээ дайнд xэрэглэсэн анxны тоxиолдол нь түүxнээ Номонxааны тулаан xэмээн нэрлэгддэг Халx голын дайны үед болсон юм. Тэрээр бүтээсэн зэвсгээ буюу xалдварт өвчин үүсгэгч xолерийн 22.5 кг нян агуулсан зэвсгээ анx удаа энэ дайны үеэр буюу 1939 он 7 сарын 12-нд Xалxын голд xийсэн байдаг.









Азаар Зөвлөлтийн болон манай тагнуулууд сайн ажилласны xүчинд энэ мэдээллийг урьдчилан мэдэж, цэргүүддээ Халx голын уснаас морь малаа услаxгүй байxыг xатуу үүрэгдэж, ундны усаа өөрсдөө тээж, иx талыг туулан аялаxдаа дандаа xудаг даган аялснаар голд тавьсан бактерт нь xордолгүй дайны талбартаа эсэн мэнд ирцгээсэн гэдэг. Харин эсрэгээрээ 731 дүгээр ангийн Xалx голд бактер тавьсан мэдээлэл Японы армийн дотоодод ч нууц байсан учраас Япон цэргүүд мэдэлгүй бактераар xордуулсан уснаас ууж, дивизээрээ өвчлөн, дайны талбарт амиа алдсанаар Номонxааны тулаан манайxны ялалтаар төгссөн түүxтэй ажээ.

Xалx голын дараа Широ Иши нийтийг xордуулаx туршилтаа Хятадын Зэнжиан-Жианxигийн галт тэрэг болон Хунан-Юнан мужийн гэмгүй иргэд дээр xийсэн xэмээн уг музейн англи xэл дээрx автомат тайлбарлагч төxөөрөмж xэлж байлаа.



Бактерлогийн зэвсэг xийxэд шинжлэx уxааны xувьд маш иx бэрxшээл тулгарч байсан нь музейг үзэx явцад тодорxой харагдаж байлаа. Учир нь бактер гэдэг бол амьд биет юм. Түүнийг төмөр саванд xийгээд агаарт xөөргөxөөр иxэнx нь xөлдөөд үxчиxдэг байна. Ингээд маш олон материал судалж үзсэний үндсэн дээр шаазангаар гаднаx бүрxүүлийг нь xийx шийдэлд xүрч байжээ.



Мөн шаазан бүрхүүлтэй амьд биетэй зэвсгийг нь авч xөөргөx xөлөг нь онгоц байxаар агаарын даралтын өөрчлөлтийг өнөөx нялцгай нянгууд нь дийлэxгүй үхээд байсан тул xийн бөмбөлгөөр алгуур тээx шийдэлд хүрч байсан гэx мэт урьд сонсоогүй сонин содон мэдээллийг музей үзэx явцдаа олж мэдсэн билээ.





1945 онд Монголын арми Зөвлөлтийн армийн xамт чөлөөлөx дайнд нэгдэж, Xятадын хойд мужийг Японы энэ аймшигт эзэрхийлэлээс чөлөөлсөн түүхтэй. Энэ чөлөөлөлт бол Хятадад Монголын талаас үзүүлсэн асар том "ач тус" бөгөөд энэ нь Монголын тусгаар тогтнолыг НҮБ-д хүлээн зөвшөөрөхөд Хятадууд эерэг санал өгөхөд томоохон түлхэц болсон билээ.

Дайны дараа энэxүү жигшүүрт xэргийг толгойлон үйлдсэн цэргийн гэмт xэрэгтнүүд бүгд олон улсын шүүxээр орж ял сонссон ч, энэ бүxнийг эxлүүлсэн доктор Широ Иши ямар ч гэм зэмгүй үлдэж чадсан юм.



Учир нь бактерлогийн зэвсгийн эсрэг xимийн зэвсэг үйлдвэрлэхээр судалгаа хийж байсан Америкчууд тагнуулчдаа явуулан Широ Ишиг судалгааныxаа бүx материал, туршилтын тэмдэглэлүүдээ Америкийн талд өгвөл олон улсын шүүxийн ялаас чөлөөлөx болзол тавьж зөвшөөрүүлснээр, xэдий жигшим ч эрдэм шинжилгээний тэр "үнэт" бүтээлүүд усталгүй үлдэж, үр дүн нь үүсгэсэн эзнээ ч бас амьд авч үлдсэн сонин баримтыг музей үзэx явцдаа олж мэдээд, ёстой нөгөө "Тунгалаг тамир" кинон дээр Итгэлт "Манай Хоовон мөн айxтар золиг шүү" хэмээн xэлдэг шиг "Энэ Америкчууд мөн айxтар золигнууд шүү" гэж өөрийн эрxгүй "дуу алдсан" сан.



Олон түмэнд төдийлөн ил тод болоогүй олон чухал түүхэн баримтуудыг дэлгэсэн энэ музейгээс их л барайсан царайтай улсууд гарч харагдсан. Учир нь аймшигт яргаллын золиосуудын "сүнс" энэ музейн дотор хэрэн тэнэж, ирсэн хүн бүхэнд "...ахин ийм түүхийг бүү давтаарай" хэмээн аминчлан "шивнэж" байх шиг санагдсан.

2015-05-27

Бүтээлч үйлдвэрлэлийн Бөөн, түүнд хүрэх практик алхам

СУИС-иас БСШУЯ-тай хамтран саяхан амжилттай зохион байгуулсан "Соёлын бүтээлч үйлдвэрлэл" олон улсын чуулганд үндсэн илтгэгчээр оролцох урилга хүлээн авч, энэхүү илтгэлээ танилцуулах завшаан тохиосонд баяртай байна. Энэ бол 8 сарын өмнө анх Төрийн ордонд танилцуулсан "Толгойг олборлох тойм зураглал" илтгэлийн маань хураангуйлж, бодит алхамуудыг санал болгон баяжуулсан хувилбар юм. 

Оршил

Монгол хүний бүтээлч толгойг социалист тогтолцооны үед коммунистууд өөрийн үзэл суртлаа олон түмэнд ойлгуулан таниулах зорилгодоо тун ч чадамгайгаар олборлон ашиглаж байсан юм. Тухайн нийгэмдээ яг ямар соёл, үзэл суртал түгээхийг хүсч байгаагаа агуулгад нь бүрэн шингээсэн, чанарын өндөр түвшинд хийгдсэн оюуны бүтээлийг түгээж болох бүх сувгаар мянга дахин давтан байж, социалист аж төрөх ёсны тухай бүрэн ойлголтыг нийгэмдээ өгч чадаж байсан байгаа юм. Уул усыг нь ухаад оронд нь уурхай завод барьж, үр тариа ургуулах гэж байгаа тухай, түүнийг нь эсэргүүцсэн малчин эцэстээ бүхнийг ойлгон социалист хөгжил дэвшилд сэтгэл хангалуун үлдэж байгаа тухай, барилгажилт,хотжилтыг дэмжсэн “Аман хуур”, Атар эзэмшихэд залуусыг дуудсан “Хөхөө гэрлэх дөхлөө”, Банкинд мөнгөө хадгалуулахыг уриалсан “Хүргэн хүү”  кино  гэхчилэн нийгмийн сэтгэл зүйд эерэгээр нөлөөлөх олон санааг сэтгэлд хоногшсон дүрүүд, хит болсон дуунууд, театрт тавигдах жүжиг, хээрээр давхих урлагийн бригад гэхчилэнгээр өнөөгийн бүтээлч үйлдвэрлэлийн салбарт багтаан тодорхойлдог бүх хэлбэрүүдээр дамжуулан цэвэр тэр үеийн нам төрийн захиалга, санхүүжилт, үзэл суртал болон агуулгын хяналттайгаар боловсруулан, монгол хүн бүрийн толгойд хоногшуулдаг байж. Чухам тэр л үеэс оюуны бүтээл туурвидаг авъяастай сийрэг толгойнуудыг урлагийнхан хэмээн нэрлэж заншсан. Харин би өнөөдөр яаж социалист нийгмийн үед үндэс сууриа тавьсан Монголын урлагийн салбарыг орчин үеийн эдийн засгийн бүтээлч үйлдвэрлэлийн салбар болгон хөгжүүлэх арга замыг кино урлагийн салбараар жишээлэн тоймлон зураглахыг оролдоно.


Бүтээлч үйлдвэрлэлийн Бөөн
Түүнд хүрэх практик алхам

Дэлхийн олон улс орны эдийн засагт нь ихээхэн хувь нэмэр оруулдаг бүхэл бүтэн салбар болтлоо хөгжсөн соёлын бүтээлч үйлдвэрлэлийн салбарыг бид яг юу гэж ойлгодог вэ? Монголын эдийн засагт энэ салбарын үзүүлэлт одоогоор байхгүй байгаа учраас бид юуны өмнө ойлголтоо нэгтгэх шаардлагатай байна. 8 сарын өмнө анх танилцуулж байсан “Толгойг олборлох тойм зураглал” лекцдээ Бүтээлч үйлдвэрлэлийн салбар урлагийн салбар хоёрын ялгааг би дараах байдлаар тодорхойлох гэж оролдсоноо дахин нэг сануулъя.
Миний ажиглалтаар урлагийн салбар гэдэг бол агуулга бүтээдэг хэсэг, харин бүтээлч үйлдвэрлэлийн салбар гэдэг бол тэрхүү агуулгыг хууль ёсны зохиогчийн эрхтэй болгож, түүнийг цааш нь үйлдвэрлэлийн бусад салбаруудтай холбон, олон төрлийн бүтээгдэхүүний загвар гарган үйлдвэрлэлд оруулж, баялаг бүтээдгээрээ ялгаатай. Өөрөөр хэлбэл:
Урлагийн бүтээл  + Зохиогчийн эрх + Үйлдвэрлэл + Борлуулалт = Бүтээлч үйлдвэрлэл хэмээн томъёолж болох юм.


Энэ томъёоноос та бүхэн Монголд өдийг хүртэл зөвхөн урлагийн салбар нь л байгаа юм байна, бусад нь бараа сураггүй байгаагаас бүтээлч үйлдвэрлэл гэдэг эдийн засгийн салбар монголд огт бий болоогүй байгааг төвөггүй харж байгаа байх.

Бүтээлч үйлдвэрлэлийн салбарт багтдаг олон зүйлс Монголд тэртээ социализмын үед урлагийн салбар гэдэг утгаараа үндэс сууриа тавьж, өнөөдөр ч хөгжлийнхээ тодорхой түвшинд гарсаар байгаа.  Гэвч тэдгээр нь зохиогчийн эрхтэй оюуны өмч болж, банкны барьцаанд тавигдан зээл, эсвэл хөрөнгө оруулалтын баталгаа болж, эдийн засгийн эргэлтэнд орон, үйлдвэрлэлийн бүтээгдэхүүн болон худалдаалагдаж, баялаг үйлдвэрлэн, монголын эдийн засагт тодорхой хувь нэмэр оруулж байна уу гэвэл ҮГҮЙ.


Тэнд зах зээлийн судалгаа, даатгалын сан, хөрөнгө оруулалт, зээл, хүү, эрсдлийн хамгаалалт зэрэг эдийн засгийн наад захын үйлдэл бүү хэл үг хэллэг ч бараг хэрэглэгддэггүй. Манай киночид л гэхэд зуны дулаан цагт багтааж зургаа дуусгах гээд бүгд хээр гарчихдаг. Нөгөө жүжигчид нь тэлээтэй хурга шиг хэд хэдэн киноны зураг авалтыг зөрүүлэх гэж нэлээн ажил болно. Зураг авалтын студитэй бол барилгын улирал шиг заавал ингэж зуны дулаанд найдан чихэлдэцгээхгүй шүү дээ. Хамгийн гол нь ингэж чихэлдэн, яаран сандран хийсэн кинонууд нь намар өвөлдөө ээлжлэн гарч эзэддээ ашиг орлого гэхээсээ амьдрах зардлын хэдэн цаас голдуу олж ирдэг. Эхнээсээ ийм юм хийх нь бараг буяны ажил санагдаад няцаж, өөр салбар луу орох, эсвэл өнөөх л улс төрийн захиалгат нэвтрүүлэг хийх ажилд уран бүтээлчид уралдан шилждэг болоод удаж байна.  

Яагаад монгол толгойноос гарч буй монгол агуулга үнэ цэнэ бүхий оюуны өмч болж чадахгүй байна вэ?


Бяцхан түүх сөхье.

1990 онд Монгол улс 70 жил хаалттай байсан хаалгаа дэлхий дахинаа цэлийтэл нээхтэй зэрэгцэн дэлхийн улс орнуудын бүтээлч үйлдвэрлэлийн салбарынхны оргил бүтээгдэхүүнүүд Монголд нэвтэрч эхэлсэн юм. Улсын нийт төсвийнхөө 70 хувийг Зөвлөлтөөс авдаг байсан Монгол улс социализм задрах тэр мөчид Москвагаас хараат байсан үзэл суртлаасаа салсан шигээ Москвагаас ханган нийлүүлж байсан 70 хувийн татаасааcaa бас салж, давс гоймонгоос өөр зүйлгүй хоосон лангуутай үлдэж байсан юм.


Ёстой л бодит хөрсөн дээрээ пидхийтэл унасан Монголд үнэндээ дэлхийн нээлттэй зах зээл дээрээс оюуны бүтээлийг худалдаж авах чадал ч, бэл бэнчин ч байсангүй. Ингээд шулуухан хулгайн аргад шилжсэн юм. Ердөө 24-хөн жилийн дотор, ердөө хүний 2-хон үе өнгөрөхөд л монголын xэрэглэгчид оюуны бүтээл ашигласны  төлбөр төлөөгүйдээ төдийлөн санаа зовохгүй болон төлөвшсөн байдаг. Өөрсдөө бусдын оюуны бүтээлийг хулгайлж хэрэглээд хэвшсэн учраас өөрсдийхөө хийснийг бусдад алдахад хамгаалах тогтолцоо ч бас байхгүй болж.

Миний бодлоор оюуны бүтээлийн хулгай Монголд сайн муу хоёр том үр дагаварыг үлдээсэн юм.

Сайн нь: Монголчууд социализм нурж байх тэртээ 90-ээд оны үед барууны ертөнц гээчийг огт мэддэггүй, дэлхий дахинаа таг хаалттай байсан. Тэгээд хулгайгаар дэлхийн тэргүүлэгч бүтээлүүдтэй шууд танилцаж эхэлснээр маш богино хугацаанд “нүд” нь нээгдсэн гэж хэлж болно. Өнөөдөр Монголын хэрэглэгчид соёлын бүтээлч үйлдвэрлэлийн аливаа салбараас чанарын дээд стандартыг шаардах болсон.

Муу нь: Дандаа нам төрийн захиалга санхүүжилтээр үйлдвэрлэл явуулдаг байсан, ашгийн төлөө ажиллаж үзээгүй соёл урлагийнхан маань гэв гэнэт дэлхийн тэргүүлэгч оюуны бүтээл үйлдвэрлэгчидтэй зах зээлд өрсөлдөхөөр дэвжээнд гарсан. Мэдээж аль ч талаараа бэлтгэлгүй монголын бүтээлч үйлдвэрлэлийнхэн хүч тэнцвэргүй энэ тулаанд анхны цохилтоор нам цохиулж тас гэдрэгээ саван унасан юм.

Тийм ээ, Монголын бүтээлч үйлдвэрлэлийн салбарынхан өнөөг хүртэл олигтой өндийж босч ирээгүй байна. Тэдний дийлэнх нь хүч тэнцвэргүй зах зээлийн өрсөлдөөнд төсөв хэмнэх үүднээс толгойноос олборлосон санаагаа аль болоx хямдxан өртгөөр үйлдвэрлэж, хямдхан үйлдвэрлэлээс болж сайн боловсрогдоогүй бүтээгдэxүүнээ багтаамж багатай зах зээлд багахан үнээр шаxах төдийхнөөр амь зогоож байна. Төр засаг, шийдвэр гаргагчид, банк санхүүгийн байгууллага, хэрэглэгчид бүгд соёлын болон оюуны бүтээл үйлдвэрлэгчдийг эдийн засгийн ашиггүй, төсөв залгигчид гэж хардаг. Уулзъя учиръя гэхээр мөнгө гуйх гэж байна гээд бараг сургаар нь зугатна. Юун эдийн засгийн салбар гэж хүлээн зөвшөөрөх...


Монгол толгойноос хямд бүтээгдэхүүн л гардаг гэсэн ойлголт нийтлэг болж, монгол агуулга, монгол контент хэрэглэж хэвшээгүй залуу үе маань гадны соёлын хүчтэй довтолгоон дунд өнөөгийн Монголын нийгмийн сэтгэлгээний цөмийг бүрдүүлэх болжээ.

Энэ цөмийг ажиглан харваас дараах согог дутагдал нийтлэг харагдана.
- Өнөөгийн нийгмийн сэтгэлгээнд аливааг үгүйсгэн харлуулдаг, монгол хүн л хийсэн бол муу, монгол л бол бүтэхгүй, “манайхан л болсон хойно тэгнээ тэгнэ” гэсэн өөрсдийгөө илтээр дутуу үнэлсэн, эсвэл бүүр эсрэгээрээ тэнгэр дээд заяатай, тусгай төрчихсөн гэхчлэнгээр хэт дөвийлгөн хийрхсэн сөрөг хандлага давамгайлж байна.
- Өнөөгийн нийгмийн сэтгэлгээнд “шинэ дугуй бүтээх шаардлагагүй” гэсэн бүтээлч бус, хөдөлмөрч бус, гадны бэлэн жорыг шууд хуулбарлан хэрэглэх гэсэн хандлага бүх түвшинд зонхилж байна.
- Нэг нийгэм нөгөөгөөр гэнэт солигдсоны дараа бүх түвшний сургалтын ситемд агуулгын хоосон орон зай үүссэн. Түүнийг нь сурах бичигт өөрчлөн бичих гэж мунгинаж байх хооронд хүүхдүүд үе үеэрээ анги дэвшээд л, төгсөөд байдаг... Ядаж энэ чухал ажлыг төр хэмээх хамгийн муу менежер удирдаж өдий хүрснийг хэлэх үү... Үүнээс болоод өнөө үеийнхний ерөнхий мэдлэгийн түвшин харьцангуй доогуур, нийгмийн сэтгэлгээнд өмнөх нийгмийн үеийн хоцрогдсон гэж хэлж болох үзэл, соёл хүчтэй оршсоор байна.
- Нийгмийн сэтгэлгээ ядуурснаас үүдэлтэйгээр улс төрийн хүрээнд буруу үнэлэмж үүсч бий болжээ. Нийгмийг өөрчлөхийг хүссэн цөөн хэсгийг мөнгөөр саналаа худалддаг олонхи нь дийлж, энэ нь эргээд олон нийтийн дургүйцлийг төрүүлж, уур бухимдлыг нэмж байдаг “чөтгөрийн эргүүлэгт” оржээ.


- Өнөөгийн нийгмийн сэтгэлгээнд аливаад ухамсартайгаар хандаж, цаад мөн чанар үндэслэгээг нь ойлгож мэтгэлцэх биш, юм л бол манай тал, дайсны тал болчихсон талцан хэрэлдэж, бүр үзэн ядалцаж, улмаар цагдаа шүүх дээр тулдаг муу жишиг түгэх хандлагатай болжээ.

Нийгмийн сэтгэлгээнд зонхилох болсон эдгээр сөрөг хандлагыг эерүүлэхгүйгээр хөгжил дэвшлийн тухай яриад нэмэргүй болж эхэлж байна. Үе үеийн шийдвэр гаргагчид уг үндсийг нь өөрчлөх тал дээр тэр бүр анхаарч байсангүй, гал унтраах төдийхнөөр л явж ирлээ.

Бүтээл үйлдвэрлээд ашиг олохгүйг мэдэрсэн телевиз, хэвлэлийнхэн  шулуухан шантаажын аргад шилжсэнээ нэг их нуухаа больж.


Үүнээс болоод хэвлэлийнхний шоглоомд хэрэглэгчид бухимдаж, үнэн худал мэдээлэлд нь итгэл алдран, тэр хэрээр нийгмийн сэтгэлгээнд дарамт, даралт давамгайлж байна.

1990-ээд оны эхээр кино урлагийн салбарт анхаарал татсан хэд хэдэн бүтээл хийж орж ирсэн Нирун фильмын найруулагч Р.Батсайхан яагаад бүтээл үйлдвэрлэлээ зогсоосныгоо дараах байдлаар тайлбарласан юм.

“...Монголд кино зураг авалтын студи байхгүй учраас цаг агаарын нөхцөлөөс шалтгаалан жилдээ би ганц л кино хийж чадна. Тэр нь их сайн болоод 100 сая төгрөг /жишээнд зориулан тоог хялбарчлав. Ц.О/ олсон  гэж бодъё. Түүний талыг нь кино театр кино үзүүлснийхээ төлбөрт суутгана. Ингээд үлдсэн 50 саяас кино хийхэд зарцуулсан 40 саяаа хасахаар би жилдээ 10 саяын л орлого олж байгаа юм. Үүнийг 12 сард хуваагаад бодохоор би нэг л их 100 саяын орлоготой кино хийсэн мундаг найруулагч гэх боловч сард сая хүрэхгүй төгрөгийн орлого хийсэн хүн болж таарч байгаа юм. Тэрний оронд би улс төрчдөд ПиАр-ын зөвлөх үйлчилгээ хийгээд явахад кино хийх гэж зүдэрч олсон бүтэн жилийн орлогыг ганц сард ч хийх боломжтой, тэгээд ч дөчхөн саяар хийсэн кино яагаад ч өөдтэй болохгүй...” хэмээн тайлбарласан юм.

Ийм зүйлсийг манай чадалтай авъяастай бараг хүн бүхэн хэлдэг. Олон чадалтай студи продакшн байгаа ч кино, урлагийн томоохон бүтээл хийх болохоор санхүүжилт олдохгүй, жил бүр кино зохиол бичсэн ч бүтээх арга зам байхгүй болохоор зогсох, эс бөгөөс дээрхийн адил улс төрчдийн ПиАр, өнөөх л хэрүүл шуурган дунд амьдрах арга манайд хэв шинж болтлоо нутагшжээ.


Өнөөдөр энэ салбарт дорвитой бодлого байхгүйгээс, мөн хэрхэн яаж өөрчлөх талаар хааяа хэн нэгэн алдаг оног дуугарахаас хэтрэхгүй байгаа болохоор монгол хүний бүтээлч толгойноос сөрөг агуулгууд голлон гарч, тэр нь бүх төрлийн сүлжээгээр цацагдан хэрэглэгчдийн толгойг хар бараан, дутуу боловсрогдсон мэдээллээр тогтмол угааж байна. Нийгмийн оюун санаа ийм байхад хичнээн сайхан барилга байшин, зам гүүр барьж, үйлдвэрлэл үйлчилгээг хөгжүүлээд, түүнийг нь цааш хөгжүүлээд аваад явах хөдөлмөрч, бүтээлч, хөгжилд тэмүүлсэн хойч үе төрөхгүй бол гэнэт их хөрөнгө өвлөж авсан ядуу хүн хамаг байдгаараа тансаглаад хамгийн түрүүнд дампуурдгийн үлгэр болох гээд байна.

Учир нь нийгмийн сэтгэлгээний уналтыг материаллаг бүтээн байгуулалтаар  сэргээх боломжгүй. Үүнийг зөвхөн оюуны талх болсон урлаг соёлоор л  тэжээн тэнхрүүлдэг. Тэр талх нь монгол хүний толгойг бүтээлчээр олборлож байж олдох монгол агуулга, түүнийг чанартай эцсийн бүтээгдэхүүн болгох бүтээлч үйлдвэрлэл, түүнийг эдийн засгийн аргаар тэжээн тэтгэх кластер буюу бөөн байх тойм зураглалыг бидний хэсэг нөхөд гаргаж ирээд байгаа юм.

Өөрөөр хэлбэл өндөр стандарт шаарддаг болон төлөвшсөн Монгол хэрэглэгчдийн сэтгэлд нь нийцэж, сэтгэхүйд нь нөлөөлөх, улмаар Монголын нийгмийн сэтгэлгээнд эерэг хандлага бий болгох чанартай “монгол агуулга” хэмээх бүтээгдэхүүнийг олноор үйлдвэрлэж баялаг бүтээхийн тулд,

1. Солонгоруулна гээд байгаа эдийн засагтаа уул уурхай, барилга, зам гүүр, оёдол нэхмэл зэрэг хүнд, хөнгөн, хүнсний салбарууд дээр нэмээд “Соёлын бүтээлч үйлдвэрлэл” гэсэн цоо шинэ салбарыг нэмэн хөгжүүлэх.

2. Хөгжлийг нь хурдасгаж, гарцыг нь арвижуулснаар хурдан үр дүнд хүрэх зорилго тавья гэвэл одоогоор бодож олоод, үр дүнтэй нь хэдийнэ тогтоогдсон эдийн засгийн Бөөн-ий аргыг хэрэглэх хэрэгтэй байна.


Эдийн засаг дахь Бөөн-ий онолдоо Майкл Портер бичихдээ “Бөөн бий болсноор ажиллах хүч хямдарч, өндөр мэргэжилтэй ажилчдыг хуваалцах боломж нээгдэж, мөн нэг дор ижил төрлийн үйлдвэрлэл бөөнөөрөө бий болсноор нэгдсэн ханган нийлүүлэлт хийх боломж бүрдэж, өртөг багасна” хэмээсэн байдаг. Үүн дээр нэмээд “...шинэ санаа сэдлийн тасралтгүй процессыг (continual innovation) урамшуулдаг нь Бөөн-ий гол ач холбогдол” хэмээн эдийн засагчид дүгнэх болсон байна.

Жишээлбэл Улаанбаатар хотын дагуул хот болгохоор зураг төсөл нь хийгдэж байгаа Майдар хот байна.
Үүний нэг дүүргийг тэр чигт нь кино урлаг, загвар дизайны студиуд, IT салбарынхны нэгдсэн хотхон болгоё гэж төсөөлье. Тэнд ажиллаж амьдрах хүмүүс байнга нэг дор байж, бие биенийхээ шинэ санаа, шинэ бүтээлийг уралдан ярьж, IT-гийнхан тэрэнд нь татагдан орж, шинэ шинэ бүтээгдэхүүн үйлчилгээний санаанууд уралдан төрж, ёстой нөгөө Бавуугийн Лхагвасүрэн гуайн хэлдгээр биенээ билүүдэн хурцлах бүтээлч орчин жинхэнэ утгаараа бий болно. Үүнийг л нэгнээ хөглөсөн, үргэлжилсэн шинэ санаа сэдлийн тасралтгүй процесс (continual innovation) гээд байгаа юм.

Тэгэхээр нэг төрлийн бизнесийг газар зүйн байрлалын хувьд нэг дор төвлөрүүлж, тэнд хөрөнгө оруулагчдад төрийн зүгээс татварын болон бизнесийн орчны давуу боломжийг санал болгосноор нэгдсэн хангамж, нэгдсэн маркетинг, мэргэжлийн ажилчдын туршлага солилцоо, сургалтын нөxцөл бүрдэж, МЭДЛЭГИЙН БӨӨГНӨРӨЛ бий болсноор шинэ санаа инновацийн хөгжилд ахиж гарч, хөрөнгө оруулалт нэмэгдсэнээр дэлхийн хэмжээнд өрсөлдөх давуу үйлдвэрлэл бий болох энэ бүх процессыг бүхэлд нь “Бүтээлч үйлдвэрлэлийн Бөөн” гэж ойлгож болно.

Тэгвэл, Монгол дахь соёлын бүтээлч үйлдвэрлэлийн бөөн ямар байх вэ?
Үүнийг илтгэлийн эхэнд томъёолсон өнөөх “Урлагийн бүтээл  + Зохиогчийн эрх + Үйлдвэрлэл + Борлуулалт  = Бүтээлч үйлдвэрлэл” гэсэн томъёоныхоо дагуу дараах байдлаар тоймлон зурагласан юм.


Бүтээлч эдийн засгийн салбарт амжилт олсон улс орнуудын туршлагыг харахад энд тэнд тархай бутархай оршиж байсан санаа үйлдвэрлэгчдийг газар нутгийн хувьд нэг дор бөөгнөрүүлж, эдийн засгийн Бөөн-ий давуу байдлаар тэднийг дэмжиж өгсөн нь амжилтын гол түлхүүр болсон байна.

Зөвхөн кино л гэхэд Монголд 500 гаруй жижиг жижиг студи энд тэндэхийн байрны нэг давхар, байгууллагын нэг булан, зарим нь подвал хөлслөөд таран байрласан байдаг. Эдгээр нь бүгд тухайн орон зайг ашигласныхаа төлбөрт сард дунджаар 1 сая төгрөгийг түрээсэнд өгч байгаа гээд бодохоор оффис түрээсийн боломжийн орлого шууд харагдаж байна. Үүнийг Бөөн болгоод түрээсээр эргээд ашгийн тодорхой хэсгийг олно гэж тооцоод УИХ, Засгийн газраас  тодорхой нэг бүс газрыг зарлан товлож, түүний дэд бүтцийг нь бүрэн шийдээд, хөрөнгө оруулагчдад томоохон хэмжээний зураг авалтын студи барихад нь татварын илт анхаарал татахуйц хөнгөлөлт амлаж болох юм.

Мөн л киногоороо жишээлэхэд, мөнөөх 500 гаруй студиуд маань олсон жаахан мөнгөө бараг ихэнхийг нь камер, гэрэл, компютерийн иж бүрдэл, техник тоног төхөөрөмж худалдан авахад зарцуулдаг. Энэ жил өчнөөн үнэтэй авсан тоног төхөөрөмж хэдхэн сарын дараа өөр нэг шинэ загвар гарахад л үнээ алдаж хямдхан хог болж хувирдаг.


Нэг студи дунджаар 50-иад сая төгрөгийн техник тоног төхөөрөмжтэй гээд бодохоор 25 тэрбум төгрөгийн маш үр ашиг багатай худалдан авалт хийгддэг гэсэн үг. Дээрээс нь тоног төхөөрөмжийн худалдан авалтыг дандаа тус тусдаа жижиглэнгийн үнээр хийдгийг тооцоонд оруулах нь зөв байх.

Дэлхий нийтийн жишгээс харахад техникийн дэвшил өдөр цагаар хурдасч байгаа энэ цаг үед кино компаниуд өөрийн гэсэн техник тоног төхөөрөмж худалдаж авахаа нэгэнт больсон байна. Нэгэнт кино үйлдвэрлэгчид голдуу нэг дороо, нэг бүс нутагт байрлах болсон тул техник тоног төхөөрөмж үйлдвэрлэгчид тэнд нь шууд түрээсийн салбараа нээгээд ажиллуулдаг жишиг тогтжээ. Өөрөөр хэлбэл кино компани гэдэг бол санаагаа хөгжүүлэхэд л хамаг мөнгөө зарахаас биш, техник тоног төхөөрөмж худалдан авахад мөнгө зардаггүй, түүнийг түрээсээр шийддэг ажээ. Энэхүү түрээсийн үйлчилгээ нь тэрхүү кластерт байх бүх компаниудад үйлчлэх тул тоо хэмжээ нь ихсэхийн хирээр тээвэрлэлтийн хөлс хямдарч, эдийн засгийн өрсөлдөх чадварт эерэгээр нөлөөлдөг байна.

Газар зүйн байршлын хувьд бүтээлч үйлдвэрлэлийн салбарынхан нэг дор цугларснаар санхүүжилтын баталгааны хамгийн чухал хэсэг болох зохиогчийн эрх, оюуны өмчийн бүртгэл, лицензийн үйлчилгээ хурдан шуурхай болж тогтмолжино.


Толгойноос гарах санаа буюу түүхий эдийг баялаг болгох эхний алхам нь оюуны өмчийн лиценз олголт юм. Энэ лицензыг үндэслэж санхүүжилт олгогдож эхэлдэг нь уул уурхайгаар бол алтны лицензээ банкинд тавиад зээл авдагтай яг адил процесс. Бүтээлч үйлдвэрлэл гэдгийг зарим судлаачид амарчлаад, товчхоноор “Contracts between Arts and Commerce” буюу “Урлаг арилжаа хоёрын нэгтгэл гэрээ” гэж тодорхойлсон нь бий.


Урлагийг мөнгө олдог хэрэгсэл болгохын тулд л түүнийг лицензүүлж, хуулийн этгээд болгох гээд байгаа юм. Зарим нь санаагаа гаргачихаад өөрөө үйлдвэрлэх гэж зовохгүй шууд зардаг байж болно. Барьцаанд тавьчихаад алга болж болно. Тэр бүхнийг зохицуулах гэж оюуны өмчөөр дагнасан үйлчилгээ явуулдаг хуулийн фирмүүд үүсэн бий болно. Ийм ч учраас Бөөн-ий бүтэц дэх зохиогчийн эрх, оюуны өмчийн бүртгэлийн хэсэг хамгийн чухал хэсэг нь юм.

Эдийн засгийн Бөөн-ий тусгай бодлого явуулснаар Монгол дахь соёлын бүтээлч үйлдвэрлэлд зориулсан санхүүжилтын шинэ механизмыг төрийн бодлогоор бий болгох шаардлагатай байна. Манайх шиг банкны систем нь зөвхөн үл хөдлөх хөрөнгийн барьцаа шаарддаг системд зохиогчийн эрх, оюуны өмчийн лицензийг барьцаа болгон зээл өгдөг тусгай зориулалтын сан, хөрөнгө оруулалтын сан, эсвэл банк бус санхүүгийн байгууллага шинээр бий болох нь эн тэргүүний зорилт.


Үүнтэй холбоотойгоор даатгалын болон эрсдлийн сан зэрэг санхүүгийн олон салбар нэгжүүд бүтээлч үйлдвэрлэлийн кластерын салшгүй нэгэн дэмжигч хэсэг болон хөгжих учиртай.

Бөөн-д байх ёстой бас нэгэн томоохон салбар бол IT, инноваци технологийн хэсэг. Өнөөдөр манай IT салбарынхан бүтээлч үйлдвэрлэгчидтэй төдийлөн холбогдож чадахгүй байгаагаас агуулга, дүрийн шугам, загвар дизайн, түүх өгүүллээр дутагдаж, санаа хөгжүүлэлт нь зогсонги байдалд ордог. IT–гийнхан болон урлагийнхан биенээ харь гаригийнхан мэт хардаг.


Эднийг Бөөн богтлон, нэгдор оруулснаар, нэг агуулгаас олон төрлийн бүтээгдэхүүн төрөн гарах үндэс тавигдаж, улмаар баялаг үйлдвэрлэл болон өргөжих юм.

Агуулгыг хөгжүүлэх явцад олон санаа урган гардаг. Нэгдсэн хүчтэй зар сурталчилгаа хийснээр тодорхой дүрүүд олны танил болж, түүнийг нь загварынхан өлгөн авч, хувцас хэрэглэл, орон байр, өнгө будгийн хослолын шинэ урсгалууд түгж, түүгээр нь аялал жуулчлал, хэвлэл, радио, ном, сэтгүүл, компютер тоглоом, гар утасны аппликэш гээд тоо томшгүй олон төрлийн бүтээгдэхүүн үүсэн гарч болох бөгөөд энэ бүхэн нь өвөр хоорондоо чөлөөтэй хөрвөх нөхцлийг Бөөн бүрдүүлж, нэгэн том бүтээлч инновацийн цогц системыг бий болгодог нь үнэхээр том давуу тал юм.

Тэгэхээр энэхүү тойм зураглалын бүтцийг Монголд бодит биелэл болгох эхний практик алхам нь юу байх вэ?

Уг нь мэдээж улс төрийн алсын хараатай төрийн бодлого хэрэгжиж, хөрөнгө оруулалт, бизнесийн хөгжил, тэтгэлэг болон санхүү зээлийн бодлого, хатуу болон зөөлөн дэд бүтцийг бий болгох зэргийг дэс дараатай тууштай явуулах хэрэгтэй л дээ. Гэхдээ шийдвэр гаргагчид маань, тэр ч байтугай урлагийн салбарт ажиллаж байгаа хүмүүс маань хүртэл Бүтээлч үйлдвэрлэлийн Бөөн-ий талаар нэгдсэн ойлголтгүй, зүйрлүүлж хэлбэл А-гүй байхад, тэдэнд шууд докторын ажил санал болгоод хол явахгүй. Бид салбарынхандаа, хүрээлэн байгаа хүмүүстээ, хамгийн гол нь шйидвэр гаргагчдад эхлээд А-гаас Я хүрэх замыг алхам алхамаар үзүүлж ойлгуулах хэрэгтэй болоод байна. Тийм ч учраас Монголын кино урлагийн зөвлөлд багтдаг хэсэг нөхдийн хамт “Кино инкубатор” төслийг санаачилж, өнгөрөгч сард УИХ-ын даргад танилцуулсан билээ.


Үүнийгээ бид бүтээлч үйлдвэрлэлийн Бөөнд хүрэх хамгийн наад захын практик алхам хэмээн харж байгаа юм.

Дээр өгүүлсэнчлэн эдийн засгийн Бөөн-ий загвар гэдэг бол юуны өмнө нэг салбарт хамаарах олон төрлийн үйлдвэрлэл эрхлэгчид биечлэн нэгдор бөөгнөрөх явдал. Монголд байгаа олон жижиг кино студиудэд нэгдор бөөгнөрөх газар орон байхгүйгээс энд тэнд таран байрлаад, өдөр бүр уулздаг хэдтэйгээ өдрийг өнгөрөөсөөр удалгүй зэвэрч эхэлдэг. Эдийн засгийн Бөөн-ий онолоор бүтээлч толгойнууд бодитоор нэгдор бөөгнөрөхөөр үргэлж нэгнээ шинэ санаа сэдлээр хөглөж, ингэснээр үргэлжилсэн шинэ санаа сэдлийн тасралтгүй процесс явагддаг гэж үздэг. Иймд социализмын үед 1000 хүний багтаамжтай байхаар бодож барьсан МҮОНРТ-ийн байрны ашиглалтыг сайжруулан, энд тэнд тархан суусан олон жижиг студиудыг тодорхой шалгуурын дагуу байрлуулж, нэг ёсондоо багасгасан “Бөөн”-ийг үүсгээд, уран бүтээлчдийн

бүтээл санааг нь “инкубатор” маягаар хөгжүүлж, нэгдсэн сургалт, харилцан туршлага солилцоог хөхүүлэн дэмжиж, дэлхийд өрсөлдөх чадвартай уран бүтээлчид баг хамт олныг төлөвшүүлэх эхний алхамыг хэрэгжүүлэх боломж байна.

Кино бол багийн урлаг. Кино урлаг өндөр хөгжсөн улс орнуудад 125 мэргэжил байдаг бол манай улсад найруулагч, жүжигчин, зураглаач, зураач зэрэг 6-н төрлийн мэргэжлээр л уран бүтээлчдийг бэлтгэж ирлээ. Бусад зуу гаруй мэргэжлээр уран бүтээлчдийг огт бэлтгэхгүй байгаа учраас бүтээл санаа зөвхөн дээрх хэдхэн мэргэжлийн хүрээнд дандаа дутуу бойжиж байна.

Дээрээс нь кино бол техник технологийн дэвшлийг даган хөгжиж байдаг өвөрмөц төрөл. Өдөр өдрөөр шинэчлэгдэн хөгжиж байгаа техник технологийн хөгжлийн хурдыг алдахгүй дагаж, дэлхийд хүлээн зөвшөөрөгдсөн үзүүлэлт бүхий мэргэжлийн техникүүдийг худалдан авах боломж залуу студиудэд, тэр байтугай МҮОНРТ-д ч тэр бүр олдохгүй байна.



Тоон үзүүлэлтээр Монголын кино урлаг хөгжиж байна гэж тооцож болох боловч нийгмийг соён гэгээрүүлэх, улс орноо олон улсад сурталчилж чадахуйц хэмжээнд дөхөж байна уу гэвэл үгүй байна. Жилд дунджаар 40 гаруй кино үзэгчдийн хүртээл болж байгаа хэдий ч эдгээр нь утга агуулгын хувьд хөнгөн зугаа төдийхнөөр хөгжөөх, цэнгээх зорилгоос хэтрэхгүй байгааг үзэгчид шүүмжилсээр байна. Чухал ач холбогдол бүхий зарим төрөл, жанруудыг зах зээлийн өрсөлдөөний хуулинд даатган орхих боломжгүйг дэлхий нийт хүлээн зөвшөөрч, төрийн бодлогоор дэмжих болжээ. Хүний хөгжлийг хэрхэн анхаарч байгааг артхаус төрлийн кино хэрхэн хөгжиж байгаагаар нь дүгнэдэг түгээмэл жишиг тогтоод удаж байна. Тиймээс  кино урлагийн хүч нөлөөг ашиглан залуусын хүмүүжил танин мэдэхүйд ашигтай хүүхдийн болон түүхэн, баримтат кино, олон улсын тавцанд Монголыг сурталчлах хэмжээний артхаус киног бодлогын түвшинд дэмжих зайлшгүй шаардлага үүсээд байна.

2014 оны төсөв хэлэлцэх үеэр “Монгол контент” бүтээхэд зориулж 3 тэрбум төгрөг төлөвлөж байсан. Төрийн зүгээс ингэж цөөхөн төгрөгийн төсөл дээр киночдыг зодолдуулах арга угаас явцгүй. Иймээс ч уг төсөл олны дэмжлэг авч чадаагүй “унасан”. Харин тэрний оронд нэг студи дангаараа авч дийлэхгүй дэлхийн театруудын тусгай шаардлагад нийцсэн өндөр зэрэглэлийн

дуу шум, өнгө заслын /sound post production, color correction and visual effects/ техник-студид төр засгаас хөрөнгө оруулалт хийж, “инкубатор”-т бойжигсод нь түүнийг өндөр дээд түвшинд суралцаж, тэр нь эргээд нийт киночиддоо дундын үйлчилгээ үзүүлдэг болчихвол бүтээлч үйлдвэрлэлийн Бөөн-ийг төр засгаас дэмжих бодит дэмжлэг тэр болно.

Инкубатор төслийг эхлүүлснээр бие даасан студиуд дангаараа хийх боломжгүй дараах ажлуудыг нэгдсэн журмаар хийж хэрэгжүүлэх боломж бүрдэнэ.

Инкубатор гэдэг бол дэлхийд өрсөлдөхөөр бойжиж буй Монголын бүтээл үйлдвэрлэгчид гэдгийг мэргэжлийн хүрээнийхэнд ойлгуулснаар манайд дутагдалтай буюу огт байхгүй байгаа нарийн мэргэжлээр төрөл бүрийн богино хэмжээний workshop сургалтуудыг зохион байгуулах, хөгжүүлэх боломжтой болно.

Технологийн зөвлөх үйлчилгээ үзүүлж чадах өндөр ур чадвар бүхий мэрэгжилтнүүдийг гэрээгээр болон урилгаар ажиллуулах, дотоод, гадаадын технологийн хамгийн сүүлийн үеийн ололтын талаархи мэдээллээр хангаж, технологи дамжуулах үйлчилгээг хөгжүүлнэ.

Нэгэнт манайд соёл урлагийн санаа, төслийг барьцаалан зээл өгдөг, хөрөнгө оруулдаг тогтолцоо байхгүй учраас “инкубатор” төслийн хүрээнд тусгай зориулалтын банк бус санхүүгийн байгууллагыг төсвийн дэмжлэгтэйгээр “инкубатор” маягаар байгуулж турших боломжтой болно.

Бүтээл санааг хөгжүүлэх төлөвлөгөө боловсруулах, зохиогчийн эрх, патент авах баримт бичгийг бүрдүүлэхэд зөвлөгөө дэмжлэг үзүүлэх, дотоод болон гадаад гэрээ хэлэлцээр байгуулахад дэмжлэг үзүүлдэг, оюуны өмчийн асуудлаар дагнан ажилладаг хуульчид “инкубатор”-т мөн давхар бойжиж, энэ салбарын хөгжлийн эхлэл тавигдана.

Байр талбай, тоног төхөөрөмж, бараа материал, програм хангамжаар хөнгөлөлттөй үйлчилснээр МҮОНРТ-ийн ашиглалт багатай байсан олон зүйлс /хувцас, жижиг хэрэглэлийн фонд, зураачид, урлан, мужаан, дуу оруулалтын радио студиуд, дуу хөгжим чимэглэлийн фондууд, кино павилион, кино үзлэгийн танхим г.м/ эргэлтэнд орж, хасагдсан төсвийнхөө тодорхой хэсгийг нөхөн олох боломж бүрдэнэ.

Байгууллагуудын хооронд харилцан холбоо тогтоох, мэргэжлийн бүс нутгийн хамтын ажиллагааны сүлжээ бий болгох, зах зээл, борлуулалт, түгээлт, санхүүжилтын талаар харилцан мэдээлэл солилцох боломж хангагдана.

Эдгээр ажлуудыг амжилттай хэрэгжүүлж чадсан тохиолдолд “инкубатор” төслөөс дараах бодит үр дүн гарах болно. Үүнд:

Монголын кино уран бүтээлчид Оскар, Канн, Венец, Берлин, Токио, Пусан, Шанхай зэрэг олон улсын “А” зэрэглэлийн кино наадамд бүтээлээ явуулах техник технологийн шалгуурт бүдрэхгүй болно. Ингэснээр олон улсын тавцанд санаагаа танилцуулах бодит хаалга нээгдэнэ.

Инкубатор төслийн үр дүнд монголын кино урлагт дутагдалтай байгаа нарийн мэргэжлүүд сэргэн соёолж, зарим нь үүсэн бий болж, шинэ стандарт жишиг нэвтэрч, нэг дороо бөөгнөрснөөр ядаж олсон жаахан санхүүгийн боломжоо нэгэндээ байгаа техник тоног төхөөрөмжид давхар зардаггүй болж, цаашид нэгнээ нөхсөн зөв гольдрилоор бие даан хөгжих эрүүл тогтолцоо бий болно.

Удаан хугацаанд алдагдсан кино урлагийн боловсон хүчний бодлого шинэ агуулгаар баяжиж, инкубаторт хэрэгжиж, практик туршилтаар баяжсан сургалтын хөтөлбөрийг Их дээд сургуулиудын сургалтын хөтөлбөрт шингээх боломж бүрдэнэ.

Дүгнэлт

Соёлын бүтээлч үйлдвэрлэлийн Бөөн Монголын эдийн засагт бие даасан салбар болон хөгжиж, хөгжилд нь тодорхой хувь нэмэр оруулдаг болох сайн цагийг бага ч атугай урагшлуулах зорилгоор уг Бөөн-ий жижигрүүлсэн хувилбар болох “Кино инкубатор” төслийг бодит ажил болгохыг шийдвэр гаргагчдаас бид хүсч байна. Учир нь Бөөн-ийг дагаж хөгждөг олон салбар одоог хүртэл үүсч хөгжөөгүй байгаа тохиолдолд түүнийг хар таамгаар хуульчилах нь ихээхэн эрсдэл дагуулах магадлалтай.

Иймд “инкубатор” төслөөр дамжуулан олон ажлыг жижигрүүлсэн хэлбэрээр турших боломж бидэнд нээгдэнэ. Алдсан ч энд алдагдал нь бага тусна. Ингээд туршилтуудаас амжилттай хэрэгжиж байгаа хэсгээ улам дэмжээд, алдаж байгаад нь дүн шинжилгээ хийгээд бага багаар сайжруулснаар цаашид соёлын бүтээлч үйлдвэрлэлийн Бөөн Монголд бодитойгоор хөгжих үндэс суурь зөв тавигдах болов уу.

Бүтээлч үйлдвэрлэлийг Монголд хөгжүүлэхэд гарах эдийн засгийн бодит үр дүнг өнөөдөр чухалчлах шаардлагагүй. Учир нь түүний нийгэмд үзүүлэх давуу нөлөөлөл нь мөнгөөр хэмжишгүй юм. Юуны өмнө орчин үеийн шинэ бүтээлч үйлдвэрлэлийн салбарыг хөгжүүлж, инновацийн Бөөн-ийг бий болгосноор мэдлэгийн эдийн засгийн хөгжлийн үндэс Монголд тавигдана. Ингэснээр Монголчуудын оюуны хэрэгцээнд нийцсэн боловсролын, түүхийн бахархлын болон сэтгэлгээний хөгжлийн сэдвээрх монгол агуулгын үйлдвэрлэл нэмэгдэнэ. Нэмэгдсэн эдгээр агуулгуудын хүчинд олон нийтийн боловсрол дээшилж, нийгмийн сэтгэлгээнд шинэчлэл өөрчлөлт явагдаж, нийгэм маань бүхэлдээ эерэг бодлын хэв маягтай болно. Энэ бүхний үр дүнд олон нийтийн дунд үндэсний хөгжлийн нэгдсэн бодлогын үзэл санаа түгж, Монголчууд өөрийн гэсэн хүсэл, мөрөөдөлтэй болно.

Монголд бүтээлч үйлдвэрлэлийн кластерыг хөгжүүлэх нийгмийн сэтгэл зүй бэлэн байгаа. Учир нь сүүлийн 24 жил хулгайн ч гэсэн олон орны өөр өөр оюуны бүтээлүүдийг үзэж, хэрэглэж ирсний үр дүнд хөгжлийн зарим элементүүд нийгмийн сэтгэлгээнд бодит болон төлөвшиж, иргэдийн боловсрол, сэтгэхүйд дэвшил гарч, бас ч гэж чамлахааргүй олон уран бүтээлчид дэлхийн хэмжээний шагнал авсаар байгаа билээ.

Өнөөг хүртэл нийгэмд, ялангуяа улс төрийн хүрээнд оршиж ирсэн элдэв ёс бус үнэлэмжийг ард түмэн нийтээрээ дургүйцэх болсон нь сайн сайхан зүйлийг хүлээж буй хүлээлтийн дохио, эерэг хандлага юм. Улс орон маань хурдан хөгжиж, өнөөгийн олон саар асуудлуудаасаа салаасай гэсэн чин хүсэл ард түмэнд маань байсаар байна. Ядуурал буурахгүй, жижиг дунд компаниудын байдал дээрдэхгүй байгаа ч, ерөнхийдөө улсын эдийн засаг сайжрах байх гэсэн далд горьдлого олон нийтийн дунд оршсоор байна. Өөрөөр хэлбэл, сайн сайхан руу тэмүүлсэн хүсэл эрмэлзэл сэтгэлийнх нь мухарт байсаар байна. Энэ ч хэмжээгээрээ сонгуулиас сонгуульд шийдвэр гаргагчид, улстөрчдөд тэд итгэл найдлага тавьсаар ирсэн.

Харин одоо өөрсдийнх нь толгойд хөрөнгө оруулж, өөрсдийнх нь толгойг олборлож, өөрсдийнх нь толгойноос баялаг үйлдвэрлэснээр тэдэнд шинэ хүсэл эрмэлзлэл, шинэ соёл, шинэ хандлагыг бий болгох боломжийг санал болгосон тойм зураглалыг товчлон танилцуулахад ийм байна.

2015 оны 05 сарын 20
Улаанбаатар хот